تکوین زمین شناسی ناحیه بافق- ساغند و مدل متالوژنی کانسارهای آهن و آپاتیت و مواد پرتوزا

دسته زمین شناسی اقتصادی واکتشاف
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری نهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده بهرام سامانی- علیرضا باباخانی
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۶۹
کهن ترین سازندهای شناخته شده از پرکامبرین در ایران مرکزی (ناحیه بافق- ساغند) متعلق به وندین می باشند که کوهزایی کاتانگائی (680 میلیون سال) را بصورت خفیف تحمل نموده است و مظاهری از ماگماتیسم گرانیتی دارد. آنچه که از رخداد کاتانگائی نتیجه شده، تشکیل پی سنگی نارسیده (Immature) و فاقد پروسه تکوین و تحول کامل ماگماتیسم است. نارسیدگی پی سنگ باعث عدم پایداری آن بوده و به همین لحاظ بعد از کوهزایی کاتانگایی، رخداد پان آفریقایی (Pan- African) به صورت: الف: دگرگونی حرارتی و دیناموترمال با تشکیل گنبدهای گرانیت- گنایس و گرانیتی شدن در مناطقی محدود.
ب- ایجاد کافت میان قاره ای از نوع کششی (Taphrogenic)
این رویداد از نوع زمین ساختی- حرارتی
(Tectono- Thermal) با فرایند شکسته شدن پوسته، توسعه حجره های حرارتی، گسترش کافت های میان قاره ای در گندوانا نو گشتگی پی سنگ و تشکیل توده های گرانیتی ماگمایی و دگر نهادی و توسعه ماگماتیسم قلیایی خطی می باشد که ویژگیهای متفاوت با ساختارهای حلقوی تشکیل شده در پوسته های رسیده (Mature) و پایدار (Stable) را دارد، می باشد.
شاخص اولین طبقات رسوبی قاره ای، سازند های ماسه سنگی لالون و داهو می باشد که در روی پی سنگ نو رسیده گذاشته شده است و وقوع این حوادث همانند دیگر نواحی مشابه در دنیا، قبل از تشکیل پلاتفرم اولیه، می تواند رخ داده باشد.
دوره وندین در ایران مرکزی با فرو هشتن سنگهای آذر آواری، سنگهای آتشفشانی اسیدی و بازی، توده های نفوذی پیروکسینیت، سینیت، گرانیت، گرانودیوریت، گسترش سنگهای دگر نهادی (Metasomatic) با روندهای خطی و تشکیل توده های گرانیتی دگر نهادی مشخص می باشد. این مجموعه فعالیت ها سبب تشکیل کانسارهای آهن، آهن- آپاتیت آذرین بصورت محصولی از تفریق ماگمایی غیر امتزاجی (Immicible) گردیده و خروج محلول ها و گازهای همراه این رخداد سبب انتقال و انباشته شدن مواد پرتو زا و عناصر نادر گشته است.
کانسارهای آهن شناخته شده در این منطقه می تواند به انواع ماگمایی، آتشفشانی رسوبی، دگر نهادی و رگه ای گرمابی تقسیم گردد. در این طبقه بندی کانسارهای چغارت، چاه گز و چادرملو از نوع اول محسوب می شوند و بخشی از کانسارهای سه چاهون، میشدوان و ساغند می تواند از نوع آتشفشانی- رسوبی به شمار آید. بخش B کانسار ساغند از نوع دگر نهادی است و توده های کوچکی از نوع رگه ای و جابجا شده نیز در منطقه دیده می شوند.
آپاتیت- مانیتیت های منطقه نیز مربوط به کانی سازی تفریق یافته از فاز ماگمایی می باشند. وجود مواد تفتالی (ماگمایی) به صورت مواد مذاب، محلول ها و بخارات که از گوشته منشاء گرفته نقش اصلی را در ایجاد تغییرات و آلتراسیون و تشکیل کانسارها داشته است.
متالوژنی عناصر پرتو زا شامل اورانیوم، توریم به همراه عناصر نادر خاکی، مولیبدن، زیر کونیوم، نیوبیوم، و تیتانیوم از گونه دگر نهادی (Metasomatic) و گرمابی می باشد که با داشتن انواع کانیها نظیر اورانینیت، کلیوبیت، دیویدیت، اورانوتوریانیت تشکیل یافته است. سن این دوره کانی سازی بین 450 تا 550میلیون سال می باشد. گسله های عمیق، خاستگاه کافت میان قاره ای، روندهای خطی دگر نهادی، کربناتیتی، تقاطع سیستم های گسله، ناهنجاری های مغناطیسی و ساختارهای دایره ای و زونالیته آلتراسیون از مهمترین معیارها در انتخاب کانسازند های مختلف می باشد و تعیین رخساره های دگر نهادی مانند آلبیت- آمفیبول- کلریت متاسوماتیت آمفیبول- کلریت متاسوماتیت، تالک- کلریت- سرپانتین متاسوماتیت می تواند انواع همزادی عناصر پرتوزا را مشخص نماید.

کلید واژه ها: یزد