جلوه هائی از دیاپیریسم در ایران زمین

دسته ژئوتوریسم
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده مسیب - سبزه ئی
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۶۹

این نوشتار به منظور معرفى جلوه هاى مختلف دیاپیریسم در گستره ایران زمین و بوِیژه براى به بحث گذاردن آن در جامعه زمین شناسى ایران تنظیم گشته است. در مورد الگوهاى ژئودینامیکى ایران تاکنون بحثهاى زیادى صورت گرفته است.

این نوشتار به منظور معرفی جلوه های مختلف دیاپیریسم در گستره ایران زمین و بوِیژه برای به بحث گذاردن آن در جامعه زمین شناسی ایران تنظیم گشته است. در مورد الگوهای ژئودینامیکی ایران تاکنون بحثهای زیادی صورت گرفته است.
در سالهای اخیر تلاشهایی برای کاربرد نظریه های زمین ساخت پهنه ای Plate Tectonic دیده شده است که بعضی از آنها بسیار شتابزده بوده و بسیاری از اطلاعات به دست آمده از کارهای زمین شناسی در آنها نادیده گرفته شده است. فرضیه انبساط کره زمین Earth Expansion نیز یک بار توسط اشتوکلین (1984) در کنگره بین المللی زمین شناسی برای توجیه مسائل زمین شناسی ایران مطرح گردیده است.
پدیده های دیاپیریسم تا کنون بطور جدی در مورد توجیه ویژگی های زمین شناسی ایران مورد ارزیابی قرار نگرفته است بخشی از این پدیده ها که مربوط به چگونگی تشکیل گنبد های نمکی و آمیزه های رنگین میباشد اخیراٌ در سمپوزیوم بین المللی دیاپیریسم مورد بحث قرار گرفت ولی اهمیت این پدیده ها در سایر مسائل زمین شناسی ایران مطرح نگردید در این نوشتار سایر جنبه ها بصورت پیشنهاد ارائه و به بحث گذاشته می شود.
در گستره ایران زمین دیاپیریسم از دو جنبه بسیار حائز اهمیت می باشد که به قرار زیر می باشند:

2- دیاپیریسم به حالت سرد و یا به عبارت دیگر دیاپیریسمی که در دماهای زیر 300 درجه به وقوع پیوسته است.
دیاپیریسم از نوع نخست از دیدگاههای بسیار متعددی در ایران زمین با اهمیت است که در این نوشتار فهرست وار به آن اشاره می شود:

دیاپیریسم از نوع دوم جلوه های بسیار ویژه ای در این سرزمین دارد که عمدتاٌ عبارتند از:

در همین آمیزه های رنگین در اطراف دیاپیرهای سرپانتینی بر اثر تجدید فعالیت شدید سیالات و نوعی تبادلات متاسوماتیکی پاراژنز فشار بالا- درجه حرارت کم در شبکه ای از شکافها در گدازه های بالشی- دیابازها، گابرو و رسوبات وابسته بوجود می آید (سبزه ئی 1369 سمپوزیوم دیاپیریسم).
پاراگون (1985) بعضی از ویژگی های رسوب شناختی توربیدیت های مکران را از قبیل وجود کنگلومرای هارزبورژیتی معلول نفوذ دیاپیرهای سرپانتینیتی به لبه حوضه های رسوبی دانسته است. این احتمال وجود دارد که نفوذ گام به گام این دیاپیرها به لبه حوضه های رسوبی توربیدیتی عامل اصلی حرکاتی بوده که موجب ناپایداری رسوبات و ریختن آنها بصورت رسوبات آشفته در حوضه رسوبی گشته است.

با آنکه دیده می شود که دیاپیریسم در توجیه بسیاری از مسائل زمین شناسی ایران از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است هنوز بسیار زود است که بتوان بر اساس پدیده های دیاپیریسم الگوی ژئو دینامیکی این سرزمین را طرح ریزی نمود ولی می توان گفت که الگوی زمین ساخت پهنه ای را نیز باید با احتیاط تمام بکار برد باید اذعان داشت که بخشی از نظریه زمین ساخت پهنه ای که در آن در مورد کافتن و گسترش کف اقیانوس و تشکیل حوضه هایی مانند دریای احمر بحث می شود نه تنها کوچکترین تناقضی با پدیده های دیاپیریسم ندارد بلکه تمامی دانشمندان سنگ شناسی و زمین ساخت بر اهمیت دیاپیریسم گرم پوشه در این خصوص اتفاق نظر دارند. اما در خصوص آنکه بتوان کمربندهای دگرگونی، آتشفشانی را با الگوی فرو رانش توجیه نمود اختلاف نظر اساسی بین اندیشمندان زمین شناسی ایران وجود دارد. به نظر می آید که کمربندهای کوهزایی، کمربندهای دگرگونی نوارهایی مانند زون خرد شده زاگرس که دارای ساخت فلسی یا Imbricate می باشد، مابین نوارهای ممتد دیاپیریک تشکیل می شوند. مثلاٌ زون خرد شده زاگرس را بین دو نوار دیاپیریک دریای احمر و نوار دیاپیریک زون آتشفشانی ارومیه دختر باید تصور کرد. تاثیر متقابل این دو کمربند دیاپیریک موجبات چین خوردگی ها، گسلش، تشکیل زون آمیزه رنگین و تشکیل زون خرد شده زاگرس را فراهم می آورد. امید است پژوهش هایی که در آینده انجام می شود بتواند به این جنبه ویژگی های ساختاری ایران زمین روشنی بیشتری بخشد.
1- تشکیل کافت های میان قاره ای که جولانگاه فعالیت های ماگمایی بازیک و الترابازیک بوده و در آن کافت ها مجموعه های افیولیتی بوجود آمده اند. بدون تردید تنها با صعود دیاپیرها از اعماق بسیار زیاد در پوشه و ذوب بخشی آنها و تشکیل ماگماهای الترامافیک- مافیک و صعود این ماگماها از طریق شکستگی های حاصله در پوسته قاره ای میزبان می توان تشکیل کافت ها و بوجود آمدن مجموعه افیولیتی را توجیه نمود. 1- دیاپیریسم گرم پوشه یا Hot Mantle Diapirism 2- تشکیل کمربند های آتشفشانی از نوع کمربند ارومیه- دختر بی تردید با همین پدیده ها قابل توجیه است. 3- مطالعه رابطه بین حوادث دگرگونی در کمربندهای دگرگونی و دگر شکلی ها و مسیر تحولات دیناموترمال در آنها نشان داده است که تحولات دگرگونی در مسیر کاهش فشار و ازدیاد درجه حرارت و تخفیف شدت دگر شکلی صورت گرفته است. این مطالعات حداقل در زون سنندج- سیرجان نشان داد که پدیده های دیناموترمال معلول صعود گام به گام دیاپیرهای گرم پوشه از اعماق زیاد به سمت اعماق کم می باشد (سبزه ئی 1366). تشکیل باتولیتهای گرانیتی و گابروئی گام انتهایی این زنجیره دیاپیریک می باشد. 1- دیاپیریسم نمکی که به تفصیل در سمپوزیوم دیاپیریسم مورد بحث قرار گرفت 2- تشکیل آمیزه های رنگین افیولیتی: نفوذ دیاپیرهای سرپانتینیتی یا الترامافیک های سرپانتینیتی شده به درون سایر بخش های مجموعه های افیولیتی برای بوجود آمدن آمیزه های افیولیتی سایر نقاط جهان پیشنهاد گردیده است. در ایران نیز سبزه ئی (1366) و سپس اشتوکلین (1984) و اشتوکلین (1990) و پارگون (1985) الگوی دیاپیریسم را برای چگونگی تشکیل آمیزه های رنگین مورد بحث قرار داده اند. عامل اصلی در این مورد سرپانتینیتی شدن سنگ های الترامافیک است که باعث عدم پایداری گرانشی سرپانتینیت نسبت به گابرو ها و دیابازها و به گدازه های بالشی بخش های بالایی مجموعه های افیولیتی می گردد و در فازهای کوهزایی لارامید و پیرنین موجب صعود این توده ها به سمت بالا و در هم ریختگی و اغتشاش در ستون افیولیتی گشته و مالا مجموعه نامنظم و در هم ریخته آمیزه رنگین Coloured Melange را بوجود می آورد. 3- حرکات قائم در پلاتفرم پالئوزوئیک: تغییر رخساره ، ضخامت و رسوبات پالئوزوئیک سراسر ایران زمین و نیز وجود ناهمسانی های محلی Local Discnformities توسط بسیاری از نویسندگان منجمله اشتوکلین (1968) و نبوی (1355) و تراز (1351) و آقا نباتی (1975) و علوی نائینی (1972) با الگوی فرا زمین- فرو زمین Horst- Graben توجیه شده است. رامبرگ (1981) نشان داده است که الگوی فرا زمین- فرو زمین را می توان با پدیده های دیاپیریسم توجیه نمود. در مورد ایران زمین عامل دیاپیریسم به احتمال قوی یا نفوذ ماگماهای بازیک به درون پوسته و بالا آمدن بخشی از پوسته و فرو رفتن زونهای مجاور است و یا آنکه عدم تبادل گرانشی رسوبات تبخیری از نوع گچ و نمک موجب این بالا آمدگی ها و فرو رفتگی ها گشته است. 4- توده های گرانیتی دیاپیری: در مناطق بیابانک- بافق در ایران مرکزی توده های بسیار بزرگی از گرانیت های نوع زریگان وجود دارد که به صورت جامد مجموعه های دگرگونی رسوبی جوانتر از خود را در نوردیده اند. به احتمال بسیار قوی این توده ها بصورت جامد و به شیوه دیاپیری از بخشهای پایین پوسته در اثر حرکات کوهزایی (فشارهای جانبی) فعال شده و به اعماق کمتر بالا آمده اند. علت اصلی، عدم تعادل گرانشی گرانیت نسبت به مجموعه های روئی میباشد. نفوذ ماگماهای بازیک و ذوب بخشی آنها نیز می تواند موجب تحرک این توده های گرانیتی باشد. دیاپیرهای گرانیتی مذکور، با ساخت کاتاکلاستیک، عدم وجود دگرگونی همبری علی رغم وسعت آنها، وجود زونهای دگر شکلی و میلونیتی در اطراف توده ها مشخص می گردند. 5- دیاپیریسم و کانی سازی: نفوذ دیاپیرهای گچی نمکی به درون طبقات روئی در بعضی از موارد باعث ایجاد یک سیستم هیدروترمال گشته و در مواردی کانی سازی نیز به وقوع پیوسته است. علت تشکیل این سیستم هیدروترمال نفوذ نمک نسبتاٌ گرم و راه یافتن سریع آن به اعماق کمتر و به هم زدن نظم حرارتی پوسته می باشد زیرا نمک دارای هدایت حرارتی بسیار بالا تر از رسوبات دیگر است و لذا به عنوان یک مخزن حرارتی عمل می کند. مادام که این مخزن در اعماق زیاد خفته است وضعیت توزیع حرارت در پوسته عادی است ولی هنگامی که نمک به سمت بالا صعود می نماید نظم حرارتی پوسته را به هم می زند و موجبات تحرک و گرم نمودن سیالات موجود در پوسته را فراهم می آورد. اگر این سیالات بتوانند فلزاتی را از درون سنگ ها جدا نمایند محلولهای هیدروترمال فلز دار بوجود می آید که در صورت وجود یک تله مناسب مانند سنگهای دولومیتی و آهکی کانسار هیدروترمال بوجود می آید. از جالب ترین مثالهای این نوع کانسارهای سرب و روی منطقه ده عسگر راور می باشد که تمامی نشانه های کانی سازی در اطراف یک دیاپیر گچی (سری دزو) در دولومیت های پالئوزوئیک بالا- تریاس متمرکز می باشد. مطالعات نگارنده نشان داده است که دیاپیریسم در مورد تکوین کانسارهای سرب و روی ایران مرکزی از اهمیت بسیار ویژه ای برخوردار است. مطالعات نگارنده روی کانسارهای کرومیت منطقه اسفندقه و بافت نشان داده است که نحوه توزیع کانسارهای کرومیت در درون توده ها سرپانتینیتی از شیوه حرکت و جریان کلی پیکره سرپانتینیت تبعیت می کند نه از ساخت های ماگمایی و لذا برای اکتشاف کرومیت در درون توده های سرپانتینیتی باید به ویژگی ساختاری آن توده که به علت صعود دیاپیریک بوجود آمده بیشترین توجه را مبذول داشت.

کلید واژه ها: دیاپیریسم آمیزههایرنگین گنبدنمکی ژئوتوریسم سایر موارد