اثر پهنه گسله سبزپوشان بر توسعه منطقه فشارشی چغال، ناحیه فارس

دسته تکتونیک
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین
تاريخ برگزاری ۱۴ اسفند ۱۳۸۶

چکیده :
درکمربند چین خورده-رانده زاگرس گسلهای زیر سطحی باعث ایجاد یک سرى گسلهاى عرضى  پلکانی در سطح شده­اند. این گسلهای عرضی پلکانی در مناطق پایانی خود همپوشانی داشته که این همپوشانی باعث تشکیل مناطق فشارشی در پهنه­های پلکانی راستگرد شده­اند. یکی از این پهنه­های گسلی گسل زیر سطحی سبزپوشان با روند شمال غرب و سازوکار راستالغز راستبر می­باشد. گسل سبزپوشان به دلیل هندسه پلکانی ساعتگرد خود باعث ایجاد مناطق فشارسی مابین قطعات گسلی آن شده که تاقدیس چغال در ناحیه فارس در منطقه قیر و کارزین نمونه اى از این مناطق است. برداشتهای دقیق صحرایى بهمراه تفسیر تصاویر ماهواره اى منجر به شناسایى یک پهنه گسلى پلکانى راستگرد با سازوکار امتدادى در منطقه تاقدیس چغال گردید. در منطقه همپوشانى این گسلهاى پلکانى ساختارهایی از جمله گسلهاى راندگى, چینهاى جوان و ریزدوپلکسهاى گسلى برداشت گردیده است. که ارایش این ساختارها مربوط به مناطق فشارشى می­باشد.

اسلام توکلیان *1 ، علی یساقی 1 ، سید هاشم طباطبائی2 ، مهدی احمدی3
1 . گروه زمین شناسی دانشگاه تربیت مدرس تهران tavakkolian@modares.ac.ir
2 . گروه ژئوفیزیک اکتشاف نفت مرکزی هشتم
3 . گروه زمین شناسی دانشگاه شهید بهشتی تهران
مقدمه :
کمر بند چین خورده – رانده زاگرس به طول 1800کیلومتر از شرق گسل اناتولی تا شمال تنگه هرمز گسترش دارد. عوامل مهم و تاثیر گذار بر روی هندسه و سبک ساختاری این کمربند گسله­های پی­سنگی٬ توپوگرافی پی­سنگ و سطوح جدایشی (نمک هرمز، تبخیریهای گچساران و شیلهای گرو) می­باشند.
ناحیه فارس از شمال بندر عباس تا گسل کازرون در غرب و از گسل زاگرس مرتفع در شمال تا خط ساحلی فارس در جنوب ادامه دارد. در ناحیه فارس واحد نمک هرمز با ضخامت حدود 5/1 کیلومتر کنترل کننده هندسه و سبک چین­خوردگی در پوشش رسوبی است در همین ناحیه محور برخی از چینها نیز دچار خمش شده است. انحراف در محور این چینها را ناشی از عملکرد و حرکت گسله­های پی­سنگی می­دانند) (Furst, 1990; Hessami et all; Yassaghi, 2006، که بطور عرضی ساختارهای کمربند را قطع می­کنند.
پهنه گسله سبزپوشان با پهنای 11-5/12 کیلومتر و درازای 200 کیلومتر از شمال­غرب شیراز تا جنوب­شرق قیر با امتداد تقریبی º145 کشیده شده است و ساختارهای کمربند را دگرریخته نموده است(شکل-1). در بخش مرکزی پهنه سبزپوشان در ناحیه قیروکارزین، اثر دگرریختی این پهنه موجب خمیدگی اثر محوری چینها و توسعه گسلهای عرضی پلکانی گردیده است(شکل2). این گسلهای عرضی برشی همچنین باعث خمش راستبر محور تاقدیسهایی چون سبزپوشان, چغال, نورا, الهار و آغارشده است(Yassaghi 2006).
منطقه تاقدیس چغال یکی از مناطق شدیدا دگرریخته پهنه گسلی سبزپوشان است( شکل2). این دگرریختی به صورت گسلهای عرضی با آزیموت 150 تا 160 از پارگیهایی با هم­پوشانی ساعتگرد تشکیل شده و در محل هم­پوشانی آنها گسلهای معکوس٬ چینهای جوان٬ شکستگیهای برشی ریدل و دوپلکسهای فشاری مرتبط با مناطق ترافشارش تشکیل شده ا ند. این ساختارها در مقیاس تصاویر ماهواره­ای و برمبنای برداشت میدانی در این مقاله شناسایی و سازوکار آنها تحلیل گشته و ارتباط این ساختارها با پهنه گسلی سبزپوشان تفسیر گردیده است..
بحث :
هندسه ساختاری منطقه چغال:
منطقه مورد مطالعه درشهرستان قیروکارزین از توابع استان فارس بین عرض جغرافیایی 28 تا20 28 و طول جغرافیایی20  53 تا 53 قرار دارد ساختارهای شناسایی شده در این ناحیه که عمدتا گسلهای راندگی راستالغز، ریزچینها وریزدوپلکسها می­باشند ارائه می­گردد(شکل-3).
عدسیهای گسلی
عدسیهای گسلی مرتبط با ریز دوپلکسهای راندگی و یا با گسلهای راستالغز  شناسائی شده­اند(شکل- 4)
گسلها
گسلها در سه گروه شناسائی و تفکیک شده­اند:
1- گسلهای راستالغز بزرگ مقیاس که شامل دو گسل شمال قیر با روند 075/75 و گسل هرم با روند 248/74 که باعث تغییر شکل کلی در منطقه و علت ایجاد منطقه فشارشی می­باشند (شکل-5)
2- گسلهای راستالغز کوچک مقیاس چپگرد با روند 331/77 و راستگرد با روند 053/77 که در منطقه تشکیل شده­اند و باعث جابجائی چپگرد و راستگرد مرزها و خمش لایه­ها شده­اند. (شکل-c5 و d5)
3- گسلهای معکوس با شیبهای متفاوت به سمت شمال­شرق و جنوب­غرب که عمدتاً در پایانه فشارشی گسله­های راستالغز تشکیل گرفته­اند. این گسل در محل اتصال با گسلهای راستالغز پرشیب­تر می­شوند(شکلa- 5 و b5).
 
چینها
چینهای موجود در این ناحیه در 2 گروه بزرگ مقیاس (بخش شمال­غرب تاقدیس چغال محدوده مستطیل شده در شکل-5 ) و چینهای کوچک مقیاس که در این مطالعه چینهای جوان نامیده شده مورد بررسی قرار می­گیرند.
چین بزرگ مقیاس: در بخش شمال­غرب تاقدیس چغال که هسته آن تحت تاثیر همپوشانی دو گسل عرضی برشی شمال قیر در شمال­غرب و  هرم در جنوب شرق دچار برخاستگی٬ تغییر روند محور و جابجائی شده است این تغییر روند محور چین در سه بخش برداشت شده است(شکل-6). مشخصات پهلوها و محور تاقدیس چغال درجدول(1) آمده است.
چینهای جوان: در جنوب­شرق بخش غربی تاقدیس چغال دیده می­شوند( شکل-6). محور و مشخصات این چینها نیز در جدول(1) ارائه شده است.
محاسبه بالامدگی منطقه تحت فشارش:
بر اساس نقشه زمین شناسی و نقشه توپوگرافی و همچنین ترکیب این نقشه­ها با DEM منطقه مورد مطالعه بالاآمدگی منطقه فشارشی (غرب تاقدیس چغال) محاسبه شده است نشانه محاسبه بالاآمدگی سطح بالائی آهکهای مقاوم گروه بنگستان در نظر گرفته شده است. که در قسمت غرب این آهکها رخنمون دارند ولی در قسمت شرق با محاسبه ضخامت سازند آسماری-جهرم و پابده-گورپی و کم کردن از سطح بالائی آسماری-جهرم که رخنمون دارند ارتفاع گروه بنگستان از سطح دریا محاسبه شده است.
در غرب خطوط توپوگرافی در ارتفاع 1200 و در شرق در بالای سازند اسماری جهرم در ارتفاع 1600 متری قرار دارد و ضخامت سازندهای اسماری-جهرم و پابده-گورپی در مجموع حدود 800 متر می­باشند که می­توان گفت گروه بنگستان باید در عمق 800 متری در قسمت شرقی تاقدیس چغال قرار گرفته باشند. در نتیجه با توجه به اختلاف ارتفاعی گروه بنگستان در غرب تاقدیس چغال نسبت به شرق می­توان برخاستگی تقریبا 400 متری برای بخش غرب که محدوده مورد مطالعه است نسبت به شرق محاسبه کرد.
نتیجه گیری:
هندسه ساختاری اثر حرکت گسل پی­سنگی در پوشش رسوبی با قاعده شکل­پذیر عمدتا به صورت پلکانی بوده و با روندی متفاوت نسبت به روند گسله پی­سنگی اصلی می­باشند((Yassaghi, 2006. در مناطق هم­پوشانی مابین این گسلهای پلکانی بسته به سازوکار آنها و هندسه ساعتگرد و یا پادساعتگرد می­تواند به صورت مناطق تحت فشار یاتحت کشش باشد(Mcclay 1995). بر همین اساس چنانچه این گسلهای پلکانی راستالغز راستگرد بوده و هندسه ساعتگرد داشته باشند مانند آنچه که در منطقه چغال در این مطالعه شناسائی و تحلیل گردیده است منطقه همپوشانی آنها از نوع مناطق تحت فشار(Restraining Zone) و گسلها، ریزدوپلکسهای راندگی و چینهای جوان در آنها توسعه می­یابند.
با توجه به مقدار هم­پوشانی این گسلهای پلکانی راستالغز ساختارهای متفاوت با جهت­گیری خاص توسعه می­یابند.Mcclay & Bonora (2001) با انجام مدلهای آزمایشگاهی در سه گروه از مقدار هم پوشانی در دو نوبت همزمان با رسوبگذاری و بدون رسوبگذاری فرایند تشکیل این ساختارها را بحث و بررسی کرده­اند. این سه گروه با توجه به زاویه اتصال انتهای گسلهای پلکانی نسبت به امتداد آنها آزمایش شده­اند که گروه اول زاویه30, گروه دوم زاویه90 و گروه سوم زاویه 150 درجه دارند(شکل-7 ).
ترتیب وتشکیل ساختارها درکل عبارتند از:تشکیل دو گسل معکوس که به طور کلی دو مرز دیگر پهنه را تشکیل می­دهند و علاوه بر مولفه شیب­لغز مولفه امتدادلغز نیز دارد با پیشرفت دگرشکلی دو گسل معکوس دیگر موازی با گسلهای قبلی در قسمت داخلی منطقه تحت فشارش شکل می­گیرد و سپس پهنه حالت عدسی شکل می­گیرد و در نهایت در پهنه برخاستگی تشکیل می­گردد(شکل-7) که در قسمت مرکز در مقطع عرضی حالت متقارن و در کناره­ها نا متقارن می­باشد. گسلهای معکوس خارجی مقعر و گسلهای معکوس داخلی حالت محدب دارند. در نهایت کل پهنه چرخش خواهد داشت که در سازوکار در پهنه­های چپگرد چرخش پهنه بر خلاف عقربه­های ساعت و در پهنه­های راستگرد چرخش در جهت حرکت عقربه­های ساعت می­باشد و مقدار چرخش پهنه در مناطق با هم­پوشانی بیشتر زیادتر خواهد بود.
در منطقه چغال زاویه اتصال انتهای گسلهای پلکانی شمال قیر و هرم حدود 43 درجه می­باشد که ساختارهای بوجود آمده با ساختارهای مدل شبیه­سازی آزمایشگاهی با زاویه °30 همخوانی دارد.
در نهایت با الهام از مدل(2001٬ Mcclay & Bonora)و مشاهده و برداشتهای اطلاعاتی مدل ساده شده شکلb-7 برای منطقه در نظر گرفته شده است.

کلید واژه ها: فارس