اثر مکانیسم فشاری- مماسی در ایجاد دیاپیرهای نمکی و رابطه آن با ولکانیسم اسیدی- آلکالن و علل تمرکز عناصر لیتوفیل

دسته لرزه زمین ساخت
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری نهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده محمدرضا - اسپهبد
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۶۹
حرکت نمک به طور کلی فرع عملکرد فشارهای کوهزایی و نتیجه تاثیر تکتونیک عمومی به ویژه در منطقه زاگرس می باشد. گسلهای عمیق و نیز گسلهای برشی معبرهای مناسبی برای خروج مواد تبخیری و نمک در اثر نیروهای فشاری- مماسی می باشند.
حوزه های رسوبی- تبخیری به هنگام دیاژنز دارای مقادیری آب ثقلی و آب تبلوری بوده و نمک های مختلفی (پلی هالیت) را بوجود می آورند. بطور کلی اگر حرارت اولیه را در آغاز حرکت دیاپیریسم در اثر عوامل مختلف جابجایی حرارتی حدود 100 درجه در نظر گرفته شود، این مقدار در اثر افزایش فشار رسوبات و انباشتگی (Loading) آنها می توانند چندین برابر افزایش یابد و طبیعی است که ضریب انتقال حرارتی (Thermal Conductivity) بطور ثابت افزایش می یابد. در این صورت فاز جامد به فازهای مایع و بخار و حتی در شرایط فوق بحرانی (Supercritical) فقط عناصر فرار را در خود می تواند متمرکز سازد. وجود سنگهای ولکانیکی مختلف در گنبد های نمکی حاصل از دیاپیریسم بحثی است تجربی با این سوال که آیا دیاپیریسم خود می تواند ماگماتوژن باشد؟ اعمال درجه حرارت و فشار و اثرات ذوب مجدد و ذوب بخشی (Partial Melting) را می توان بویژه در گنبدهای نمکی جنوب شرقی زاگرس مشاهده نمود. تنوع ولکانیکها با حفظ ساخت و بافت لیتولوژیکی و پتروژنتیکی منحصر به خود بر اثر افزایش گرادیان حرارتی- فشاری و افزایش مقدار سیلیس در فاز خمیری ایجاد ذوب مجدد و تاثیر آن بر رسوبات ماسه سنگی در دیواره ها و مرکز دیاپیریسم به گونه ای ایجاد ماگماهای محلی نموده و منجر به خروج ولکانیک های متفاوت و خروجیهایی از نوع ریولیت با کوارتز بی رومبوئدری، کریستال لی تیک توف، کریستال ویتریک توف، برش ریولیتی، دایکهای کراتوفیر و مهمتر از همه گسترش ایگنمبریت های ریولیتی گشته که نتیجه تزریق فاز گازی در خلال شکستگیهای دیاپیری به هنگام فشار پذیری مماسی- جانبی می باشد که از دریچه تکتونیکی دیاپیریسم به بالا رانده شده است و سال یابیهای انجام شده بر روی ولکانیکها نیز سنین متفاوتی را از دیر باز تا جدید نشان داده است. وجود عناصر لیتوفیل به خصوص اورانیوم و کانی سازی های ثانوی حتی به صورت اورانینیت آواری (دتری تیک) و اسفرولیتهای پشبلند گومیتی شده و افزایش چشمگیری از استرانسیم حاکی از یک افزایش هیپر سیلیسی در نتیجه ذوب محلی می باشد و ایجاد دگرگونی و حالت گنیسی شدن در نتیجه دیاپیریسم به نام گنیس دیاپیری به همراه آهن زائی، دولومیتی شدن، فرسایش های ژیپکریتی و غیره همگی حکایت از فعالیت دیاپیرهای نمکی در پروسه دیاپیریسم می نماید. مراحل تحول و تکامل گنبد های نمکی تحت تاثیر نیروهای فشاری و تنشهای حاصله از جانب عربستان و باز شدگی بحر احمر بنیاد اصلی دیاپیریسم در این بخش از ایران یعنی کوههای زاگرس را بنا نهاده است. تمرکز گنبدها اکثراٌ در جنوب شرقی زاگرس و در قلمرو تاثیر در رخداد تکتونیکی عمان- نای بند در راستای شمالی- جنوبی و دیگری رو راندگی عظیم زاگرس در راستای شمال غربی- جنوب شرقی می باشد که حدود 90 درصد گنبدهای نمکی را در رشته جبال زاگرس در بر می گیرد. به عبارت دیگر اکثریت قریب به اتفاق گنبدهای نمکی بین مناطق شمال شرقی بندر عباس الی غرب کازرون در وسعتی بیش از 150000 کیلومتر مربع قرار دارند. اکثر این گنبدها را در رابطه با طاقدیسهای بزرگ (Mega Anticline) می بینیم. تغییر شکل گنبدها در فاز پلاستیک و در رابطه با مکانیسم فشاری- مماسی (Compressional tangential) می باشد که عمدتاٌ در یال طاقدیسها و یا در جهت فرو رفتگی محوری آنها را مشاهده می نماییم. تکامل حوزه های تبخیری را می توان به صورت های متفاوت مشاهده نمود. حوزه های تبخیری را می توان به صورت های متفاوت مشاهده نمود. حوزه های تبخیری در شرایط اولیه دیاژنز در یک گستره فضایی به حالت افقی نه تنها در اینفرا کامبرین بلکه در پرمین و جوانتر از آن نیز در ناحیه گسترش داشته است.

کلید واژه ها: سایر موارد