پتانسیل طلا در زون ارومیه دختر ناحیه جنوب غربی استان قم

چکیده:
 
منطقه مورد مطالعه در ۵۰ کیلومترى جاده قم به سلفچگان و در زون آتشفشانى ارومیه دختر و در داخل کالدرای خستک واقع گردیده است. تنوع پترولوژیکى موجود در سنگهاى آذرین این منطقه نوید بر منطقه اى امید بخش جهت کانه زایى طلا و مس مى باشد. از لحاظ آتشفشان شناسی، منطقه مورد بحث در داخل کالدرایی با قطر دهانه حدود یک و نیم کیلومتر واقع شده است که با توجه به شیب بسیار زیاد دهانه این آتشفشان و همچنین نوع و محل برشهای موجود در منطقه بر ریزشی بودن این کالدرا دلالت دارد. در زون کششی پس از زون فشارشی این کالدرا توده گرانیتی کانه دار بداخل آن نفوذ نموده است که به احتمال زیاد به عنوان منشاء کانی سازی در این منطقه ایفای نقش نموده است. از لحاظ سنگ شناسى این منطقه شامل سه دسته کلى از سنگهاى آذرین خروجى و درونى و نیمه عمیق مى باشد. جنس سنگهاى بیرونى از نوع آندزیت و آندزیت بازالتى تا بازالت آندزیتى مى باشد همچنین جنس سنگهاى درونى از نوع دیوریت تا دیوریت کوارتز دار مى باشد. همچنین در این منطقه سنگهای نیمه عمیق از نوع دیاباز و همچنین دایکهای آندزیتی با بافت مگاپورفیری نیز حضور دارند. دایکهای دیابازی عمدتاً در قسمتهای شمالی و غربی منطقه حضور دارند که عمدتاً فاقد کانه زایی اند و دایکهای آندزیتی با بافت مگاپورفیری و خاکستری متمایل به سبز رنگ عمدتاً در قسمتهای جنوبی و مرکزی و شرقی منطقه رخنمون دارند که عمدتاً با کانه زایی همراه می باشند.  نکته قابل توجه در این منطقه حضور رگه و رگچه هایى از جنس سیلیس، اکسید و هیدروکسیدهاى آهن در این منطقه مى باشد که نکته قابل توجه در این رگه ها حضور دو نسل پیریت می باشد که نسل اول کاملاً متلاشی شده و به اکسید و هیدروکسیدهای آهن تبدیل گردیده و آثاری از پیریت اکسید سبب تشخیص این نسل از پیریت می باشد که حضور طلا در این منطقه به احتمال زیاد در ارتباط با این نسل از پیریت می باشد. دومین نسل پیریت، پیریت های کاملاً سالم می باشند که هیچ اثری از تجزیه شدگی در آنها مشاهده نمی گردد. از نمونه گیرى هایى که از این رگه و رگچه ها بدست آمد مقادیر خیره کننده اى از طلا در آنها یافت گردید بطوریکه از شصت نمونه اخذ شده از منطقه تعداد بیست و سه نمونه داراى مقادیر بیش از یک گرم در تن طلا مى باشند. همچنین پنج نمونه داراى ۴۵ و ۲۵ و ۱۸ و ۲۲ و۸ گرم در تن طلا مى باشند که این مقادیر قابل توجه و معنى دار نشان از حضور منطقه ای قوی و بسیار امید بخش دارد.

مهرداد موحدی ، کارشناسی ارشد زمین شناسی اقتصادی، زمین شناس، پست الکترونیکی:M_mehrdad_2002@yahoo.com سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
الهام چیت گری، کارشناسی ارشد زمین شناسی اقتصادی، زمین شناس، پست الکترونیکی: Elham_Chitgary@yahoo.com سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
سرمد روزبه کارگر، کارشناسی زمین شناسی ، زمین شناس، پست الکترونیکی: Sarmadrouzbehkargar@yahoo.com سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
علی قادری زفره ای، کارشناسی ارشد پترولوژی، کارمند، پست الکترونیکی Ali_Ghaderi@yahoo.com سازمان صنایع و معادن استان اصفهان
مقدمه :
 
استان قم بواسطه قرار گیری در استراتژیک ترین نقطه ایران از دیرباز مورد توجه قرار داشته است این استان بواسطه قرار گیری در مرز چهار استان تهران، اصفهان، مرکزی و سمنان و همچنین وجود راههای مواصلاتی اصلی و حضور راه آهن حکم شاه راه بسیار گسترده و مهمی را در اقتصاد مرکزی ایران بر عهده دارد.
از لحاظ منابع معدنی در این استان می توان به منابع بسیار گسترده نفت و گاز در این استان و همچنین منابع بسیارعظیم تبخیری در این استان از قبیل گچ و نمک و ... اشاره نمود. از لحاظ زمین شناسی این استان در زون زمین شناسی ایران مرکزی واقع گردیده و عبور کمربند آتشفشانی ارومیه دختر از بخش عظیمی از این استان نویدی بر پتانسیل بالای این استان جهت اکتشاف منابع فلزی گرانبها می باشد.
در طی اکتشافات چکشی که بر روی بخشی از زون ارومیه دختر که با روند شمال غرب به جنوب شرق از قسمت جنوبی و جنوب غربی این استان عبور می نماید انجام گرفت، در کیلومتر 50 جاده قم به سلفچگان موفق به اکتشاف زون طلا داری شدیم که تا داخل بخشی از استان مرکزی نیز ادامه پیدا می کند مساحت تقریبی این ناحیه در حدود 200 کیلومتر مربع می باشد که شامل سه ناحیه زواریان، سلفچگان، میال می باشد بطوریکه از شصت نمونه اخذ شده از منطقه تعداد بیست و سه نمونه دارای مقادیر بیش از یک گرم در تن طلا        می باشند. همچنین پنج نمونه دارای 45 و 25 و 18 و 22 و8 گرم در تن طلا می باشند در مساحتی در حدود 5 کیلومتر مربع در این بخش تعداد شانزده نمونه دارای مقادیر بالایی از طلا می باشند. این نتایج خود دلیلی بر پتانسیل بالای این منطقه جهت کانه زایی عنصر طلا و دیگر عناصر همراه می باشد.
 
بحث :
 
منطقه مورد بحث، در کیلومتر 50 جاده قم به سلفچگان و در دو طرف جاده قرار دارد. از لحاظ زمین شناسی، ناحیه مورد مطالعه در زون ولکانیکی ارومیه دختر و در کمربند مس زایی ایران مرکزی واقع است.
از لحاظ آتشفشان شناسی، منطقه مورد مطالعه در داخل کالدرایی با قطر دهانه حدود یک و نیم کیلومتر واقع شده است که با توجه به شیب بسیار زیاد دهانه این آتشفشان و همچنین نوع و محل برشهای موجود در منطقه، بر ریزشی بودن این کالدرا دلالت دارد. در زون کششی پس از زون فشارشی این کالدرا توده گرانیتی کانه دار بداخل آن نفوذ کرده که به احتمال زیاد به عنوان منشاء کانی سازی در این منطقه ایفای نقش نموده است.
از لحاظ سنگ شناسی، منطقه مورد مطالعه از سنگهای آذرین درونی با جنس دیوریت تا کوارتز دیوریت، با سن الیگو میوسن که درون سنگهای آذرین بیرونی از جنس آندزیت تا بازالت آندزیتی نفوذ نموده است تشکیل گردیده است. همچنین دایکهایی نیمه عمیق از جنس دیاباز  و دایکهای مگاپورفیری آندزیتی خاکستری رنگ نیز بعضاً این سنگهای ولکانیکی را قطع    نموده اند. در برخی از قسمتها مخصوصاً در نزدیکی توده نفوذی در داخل دایکهای دیابازی و آندزیتهای مگاپورفیری خاکستری رنگ بطور پراکنده آثار کانه زایی مس بصورت مالاکیت و آزوریت به چشم   می خورد.
در برخی قسمتها در امتداد گسلهای موجود در منطقه آثار کائولینیتی شدن و همچنین آثار هماتیتی شدن به چشم می خورد که از نمونه گیری هایی که از این بخش ها به عمل آمد مقادیر قابل ملاحضه ای طلا حاصل شد، بطوریکه نمونه هایی که از قسمت گوسنی تشکیل شده از اکسید و هیدروکسیدهای آهن که حالت پوک و پودری داشتند، برداشت گردیدند حاوی 6/24 گرم در تن و همچنین 18 گرم در تن طلا بودند. همچنین نمونه ای که از بخش کائولینیتی و ازکنتاکت بلافصل با توده نفوذی گرانیتی محل نمونه قبل، برداشت گردید مقدار 1/1 گرم در تن طلا نشان داد.(شکل یک)
در منطقه مورد مطالعه همچنین رگچه هایی فراوان از جنس سیلیس حضور دارند که دارای مقادیر بالایی از اکسید و هیدروکسیدهای آهن هستند ولی دارای سختی بسیار بالاتری نسبت به موقعیت شکل یک هستند و بنابراین از لحاظ مورفولوژیکی بدلیل بالاتر بودن سختی آنها نسبت به سنگهای اطراف و مقاوم تر بودن در برابر فرسایش نسبت به سنگهای همبر خود، بالاتر قرار گرفته اند که این مسئله در منطقه کاملاً مشهود است. در داخل این دسته از رگه ها دونسل از پیریت قابل شناسایی می باشند:
1-    پیریت های کاملاً استحاله و تبدیل به پیریت اکسید و اکسید و هیدروکسیدهای آهن شده، که به احتمال زیاد آنومالی های طلا با این نسل از پیریت های متلاشی شده ارتباط دارد.
2-    پیریت های کاملاً سالم که کوچکترین اثری از هوازدگی یا آلتره شدن را از خود بروز نمی دهند که این امر نشان از چندین فاز عملکرد سیال کانه دار در این منطقه دارد.
نکته قابل توجه در این منطقه این است که مغزه های حفاری که در فاصله شش کیلومتری این منطقه و از همین توده نفوذی، در منطقه گل گز استان مرکزی بدست آمده است نشان می دهد که از سطح تا عمق 100 متری که البته هنوز هم این حفاری ها ادامه دارد، کانه زایی وجود دارد و احتمال ادامه کانه زایی در عمق بیشتر نیز وجود دارد. بطوریکه از سطح تا عمق حدود 20 متری کانه زایی بصورت کربنات های مس (مالاکیت و آزوریت) حضور دارد، اگرچه حضور کالکوپیریت و پیریت نیز در این اعماق مشهود است ولی از این عمق به پائین، کانه زایی بصورت سولفیدهای مس (کالکوپیریت و بورنیت و ...) و پیریت خود را نشان        می دهد. در مغزه های مشاهده شده از زون کانه دار تا حدود 30 درصد کالکوپیریت و پیریت و بورنیت حضور دارد. البته با توجه به حضور گوسن در سطح و همچنین گسل خوردگی های فراوان در منطقه احتمال حضور زون سوپرژن در عمق دور از نظر نمی باشد. نکته قابل توجه در این مبحث شباهت بسیار زیاد این دو منطقه از لحاظ سنگ شناسی و کانه زایی های سطحی و همچنین حضور یک توده در دو منطقه (با توجه به سن و جنس) همچنین حضور آلتراسیونهای مشابه و روند نتایج حاصل از نمونه برداری و ردیابی طلا در مناطق سلفچگان، میال و گل گز، می توان به تکرار کانه زایی منطقه گل گز، حتی با وسعت و قدرت بسیار بیشتر در دیگر مناطق اکتشافی (زواریان، سلفچگان، میال) امیدوار بود. و احتمالاً بتوان این چهار منطقه را در یک زون مس و طلا دار درنظر گرفت که این امر نیاز به تحقیق بیشتر و ادامه مطالعه و اکتشاف در این منطقه دارد.
 از نمونه گیریهایی که از رگه و رگچه های موجود در منطقه زواریان چه بصورت درجا و چه قطعات موجود در آبراهه به عمل آمد مقادیر 45 و22 و18 و14 و7 و9/5 و 8/4  گرم در تن طلا بصورت درجا و مقادیر  نزدیک به یک گرم در تن طلا از سنگهای موجود در آبراهه بدست آمد. عمده ترین آلتراسیونی که در این مناطق به چشم می خورد آلتراسیون کائولینیتی است که تنها در سطح گسلها و در امتداد آنها به چشم می خورد، آلتراسیون های هماتیتی نیز در کل منطقه قابل مشاهده می باشند که البته در محل گسلها از شدت بیشتری برخوردارند. گوسن هایی نیز که مشاهده می گردند عمدتاً در ارتباط با همین آلتراسیونها و در جوار آنها به چشم  می خورند. البته آلتراسیون کلریتی و اپیدوتی بصورت خیلی خفیف در داخل بازالتهای آندزیتی و همچنین در توده های نفوذی موجود در قسمت شمالی منطقه به چشم  می خورد ولی چیزی که از شواهد می توان برداشت نمود این است که سیال بیشتر در ارتباط با سطوح گسلی خود را بالا کشیده است و به احتمال بسیار زیاد منشاء سیال از عمق زیاد است و بنابر این انتظار می رود با بررسی بیشتر رگه های گوسنی و همچنین توجه بیشتر به عمق، بتوان به اصل ذخیره در کنتاکت بلافصل استوکهای توده نفوذی با توده های آذرین خروجی دست یافت که رد یا قبول این مسئله تنها با کار ژئوفیزیکی دقیق و در نهایت با حفر چند گمانه قابل اثبات می باشد و بنابراین از آنجائیکه در این منطقه تا کنون مطالعه ای جهت اکتشاف طلا و عناصر گرانبها انجام نگرفته است و حتی اکتشافات ژئوشیمیایی انجام گرفته در این منطقه نتوانسته است آنومالی خاصی را به روشنی معرفی نماید لذا پیشنهاد می گردد در ادامه کار اکتشافی در این منطقه از ژئوشیمی آبراهه ای با مقیاس 1:20000 (با توجه به وسعت منطقه) همراه با روش Size Fraction جهت مشخص نمودن اپتیمم مش جهت پی جویی طلا و عناصر گرانبها در این منطقه استفاده گردد. تهیه نقشه های زمین شناسی و معدنی با مقیاس 1:5000 در این مرحله می تواند دید مناسبی نسبت به موقعیت رگه ها و همچنین ارتباط کانه زایی با آلتراسیون های موجود در منطقه بوجود آورد. همچنین در محل رگه های موجود از روش های مرسوم ژئوفیزیکی جهت ردیابی رگه در زیر سطح استفاده گردد. همچنین باید در محل این رگه ها چند چاهک جهت بدست آوردن تغییرات عیار نسبت به عمق و همچنین چند ترانشه اکتشافی جهت بررسی وضعیت رگه ها نسبت به سنگ همبر حفر گردد و در نهایت با تلفیق نتایج فوق و بدست آوردن محل مناسب جهت حفاری، نسبت به حفر چند گمانه اکتشافی در این منطقه اقدام شود.
نتیجه گیری :
 
از مطالعاتی که در منطقه ارومیه دختر در بخش جنوب غربی استان قم بعمل آمد، در چندین نمونه که از مکانهای مختلف برداشت گردید مقادیر بسیار قابل توجهی از طلا بدست آمد که در نهایت منجر به معرفی زون طلا دار به وسعت تقریبی 200 کیلومتر مربع شامل سه منطقه زواریان، سلفچگان و میال گردید که با توجه به وسعت منطقه مورد مطالعه پیشنهاد می گردد در ادامه عملیات اکتشاف تهیه نقشه های زمین شناسی و معدنی با مقیاس 1:5000 در این مرحله می تواند دید مناسبی نسبت به موقعیت رگه ها و همچنین ارتباط کانه زایی با آلتراسیون های موجود در منطقه بوجود آورد. همچنین از روشهای ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی در این مناطق و بخصوص بر روی رگه های کانه دار استفاده گردد. در مجاور رگه هایی که دارای مقادیر بالایی از طلا می باشند نیز چاهک و تراشه اکتشافی حفر گردد تا از شکل و نحوه قرار گیری رگه های طلا دار در عمق جهت مدل سازی سه بعدی آنها استفاده شود. همچنین پیشنهاد می گردد منشأ و سیستم حرکت سیال کانه دار نیز مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار گیرد. مطالعات و آنالیزهای ابتدایی در این منطقه نوید یک منطقه مس و طلادار مهم را در این قسمت از کشورمان می دهد که امید است با ادامه اکتشاف در این منطقه نتایج بسیار درخشان تری نیز حاصل گردد.
منابع فارسی :
 
 
2 - قربانی، م، 1381،دیباچه ای بر زمین شناسی اقتصادی ایران، پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور، 854 صفحه
 
3 – یزدی، م، 1381، روش های مرسوم در اکتشافات ژئوشیمیایی، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 148 صفحه

کلید واژه ها: قم