ژئوتوریسم چشمه های گازی گنبد لران (مناطق نفتخیز جنوب ایران)

چکیده :
                                                                                   
خروج گاز از درز و شکاف هاى ساختار سطحى میدان نفتى ماماتین در جوار روستاى گنبد لران شهرستان رامهرمز یک اثر ژئوتوریسمى جذاب، دیدنى و تماشایى خلق کرده است که دل هر      بیننده اى را به وجد مى آورد و چشمانش را خیره مى کند. در این محل گازهاى هیدرکربورى از پیچ و خم لایه هاى چین خورده زمین گذر مى کنند، خود را به سطح زمین مى رسانند، شعله ور مى شوند، به هر سویى زبانه مى کشند و خرمنى از شعله هاى رنگین آتش داغ فروزان و خروشان را به نمایش در مى آورند. چشمه هاى گازى گنبد لران این نگین سرخ فام انگشترى سبز دشت و دمن منطقه ماماتین یکى از جاذبه هاى گردشگرى زمین شناسى کم نظیر مناطق نفت خیز جنوب ایران (ایالت  زمین شناسى زاگرس) به حساب مى آید که در این مقاله به معرفى آن پرداخته مى شود.

علی رحمانی، دانشجوی دکتری چینه و فسیل شناسی دانشگاه اصفهان،کارشناس ارشد شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب
علی غبیشاوی، دانشجوی دکتری چینه و فسیل شناسی دانشگاه اصفهان،کارشناس ارشد شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب
غلامرضا چهارده چریک، کارشناسی ارشد چینه و فسیل شناسی از دانشگاه اصفهان، 1385، شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب
مقدمه :
 
میدان نفتی ماماتین اولین منطقه خوزستان است که بعلت تراوشات متعدد سطحی مورد توجه کاوشگران اولیه نفت واقع شده است. این میدان در 10 کیلومتری شمال خاوری شهرستان رامهرمز و 100کیلومتری شمال خاوری اهواز در بین و در امتداد محوری میدان های نفتی هفتکل و پارسی قرار دارد (مطیعی، 1374). به دلیل وجود همین چشمه های نفتی، ژرژبرنارد رینولدز (نماینده دارسی و فرمانده عملیات حفاری درایران) پس از ناکامی در غرب ایران (منطقه چیا سرخ) متوجه مناطق جنوب غربی ایران شد و در ماه سپتامبر1907میلادی دو حلقه چاه در منطقه ماماتین حفر نمود (یعقوبی نژاد، 1373).
 
سابقه تاریخی
آتش های جاودان محل نشت گازهای طبیعی هستند که به طریقی آتش گرفته اند و مدتها       سوخته اند و در حال حاضر آثار و بقایای سوختگی در سنگهای مجاور محل نشت دیده می شود. در کیش ایرانیان باستان اینگونه آتش ها مقدس بوده و آنرا به زبان پهلوی اخورایشنیک می نامیده اند.
به زبان زرتشتی زوهیات به معنی آتش جاویدان جهنم خوانده شده است که محل نشت گاز به سطح زمین و به عبارتی قبلا آتش جاودان بوده است (مطیعی، 1374).
چشمه های گازی گنبد لران نیز یکی از این آتش های جاودان می باشد که از گذشته دور تاکنون، درحال سوختن می باشد.
این اثر دائمی و همیشگی از یک سو به دلیل شعله های مشتعل و ازسوی دیگر به دلیل آنکه آثار و شواهد هیدروکربوری در سطح زمین را نشان می دهد، یک اثر ژئوتوریسمی ارزشمند و گرانبها در ایالت زمین شناسی و زمین ساختی زاگرس به حساب می آید که نه تنها برای زمین شناسان بلکه برای همه علاقمندان به طبیعت جذاب و دیدنی می باشد. در زیر، این جاذبه زمین شناسی که از دیدگاه تازه ژئو توریسمی (گردشگری زمین شناسی) دارای اهمیت ویژه ای می باشد، معرفی  می گردد.
 
موقعیت جغرافیایی
چشمه های گازی گنبد لران در شرق شهرستان رامهرمز در فاصله تقریبی 6 کیلومتری جنوب شرق ماماتین در کنار جاده آسفالته رامهرمز–روستای ابوالفارس، به مختصات جغرافیایی"43،48،o49 طول شرقی و "25،16،o31 عرض شمالی واقع شده است و ارتفاع آن از سطح دریا بر اساس دستگاه GPS، 441 متر می باشد. موقعیت این چشمه ها بر اساس تصویر ماهواره ای  (Google Earth, 2006)در (شکل1) آورده شده است.
بحث :
 
ژئوتوریسم
برای ژئو توریسم از دیدگاههای مختلف تعاریف متعددی ارائه شده است که ذکر همه آنها در این مختصر نمی گنجد، بنابراین تنها به یک تعریف بسنده می شود. براساس تعریف (رحیم پور، 1385) ژئو توریسم، جئو توریسم، توریسم زمین شناسی (Geotourism) یکی از رشته های تخصصی اکوتوریسم است که به معرفی پدیده های زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی می پردازد. ژئوتوریسم        زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل های آینده هم همانطور باقی مانده و قابل استفاده باشد.
 
 
تاریخچه ژئوتوریسم در جهان
به طور کلی مطالعه در مورد ژئوتوریسم برای نخستین بار در سطح ملی و در مقیاس بزرگ بوسیلهاتحادیه صنعت مسافرت و سفر جغرافیای ملی آمریکا صورت گرفته که در آن به پایداری محیط و توسعه همه جانبه پرداخته شده و حتی به مسائل فرهنگی نیز اهمیت داده شده است. ( ناظری، 1385). موضوع گردشگری و حفظ میراث زمین رسما از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان“Geoparks”  از سازمان‎ها و مراکز زمین شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نموده است (امری کاظمی، 1380).
 
تاریخچه ژئوتوریسم در ایران
سابقه ژئوتوریسم در ایران به سال 1378 بر می گردد. در آن زمان آقای مهندس محمدحسن نبوی در هیجدهمین گردهمائی علوم زمین با ارائه مقاله گردشگری زمین شناسی به معرفی این شاخه از اکوتوریسم پرداخت و به سازمان زمین شناسی کشور پیشنهاد کار و مطالعه در زمینه ژئوتوریسم ایران داد. پس از این پیشنهاد، علیرضا امری کاظمی هنرمند توانای جامعه زمین شناسی کشور با جدیت تمام موضوع ژئوتوریسم ایران را دنبال کردند. به طوری که در سال 2002 در کنفرانسی در استرالیا با ارائه مقاله ای تحت عنوان معرفی ژئوتوریسم ایران به معرفی این رشته جدید از توریسم پرداخته است. تاکنون کارهای دیگری نیز توسط مجری طرح ژئوتوریسم کشور انجام شده که به شرح زیر می باشند:
- تهیهبرنامه بررسی پدیده‌های زمین شناسی به منظور معرفی این پدیده‌ها و فراهم نمودن زمینه‌های ثبت در فهرست ژئوپارک‌های یونسکو، از سال 1379 تاکنون اکثر نقاط با اهمیت کشور در این زمینه شناسایی و معرفی شده است.
- آغاز طرح ژئوتوریسم کشور، 1380.
- ارایه مقاله ی آغازی بر ژئوتوریسم ایران introduction to Geotourism of IranAn، 1381.
- تهیه نخستین اطلس ژئوتوریسم ایران (اطلس ژئوتوریسم قشم)، 1383.
- ارایه مقاله ی نگاهی به مفاهیم کلی ژئو پارک میراث زمین شناسی و ژئوتوریسم و بررسی جایگاه ایران در این زمینه، 1385.
- شرح پتانسیل‌های ژئوتوریسم ایران. در یکی از فصولکتاب "Geotorism" از انتشارات معتبر Elsevier انگلستان که توسطRoss Dowling  و David Newman در سال 2006 تدوین شده است. این کتاب اولین کتابی است که بطور کامل و اصولی ژئوتوریسم را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد و هم اکنون در دانشگاه‌های استرالیا و انگلستان تدریس می شود.
اخیرا نیز چند مقاله با عناوین ژئوتوریسم بزرگ ترین نودول های آهکی ایران (1384)، ژئوتوریسم بزرگ ترین بودیناژ های ایران (1385)، و ژئوتوریسم کوه سوخته امیدیه (1385)، توسط رحمانی و همکاران در زمینه ژئوتوریسم حوضه زاگرس ارائه شده است.
همچنین پژوهشگران دانشگاه شیراز و دانشگاه چارلز کشور چک در سال 2006 بزرگ ترین غار نمکی دنیا را از جزیره قشم گزارش کرده اند.
 
ژئوتوریسم چشمه های گازی گنبد لران
کارشناسان گروه سطح الارضی معاونت زمین شناسی گسترشی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب (NISOC) در بهمن ماه سال 1385طی دو مرحله از چشمه های گازی گنبد لران بازدید کردند. مشاهدات این گروه به شرح زیر می باشد:
- در این محل شعله های رنگین آتش سوزان و فروزان همچون سیلی خروشان از دامنه های تپه های مارنی بیرون می زند.
- چندین تپه که در آغوش هم خفته اند در آتشی سرخ و سوزان می سوزند.
- رنگ ویژه تپه ها، آنها را از مناظر اطراف مجزا کرده است.
- اطراف هاله آتش، سوخته و دود زده است.
- سازندهای تشکیل دهنده تپه ها (سازند تبخیری گچساران و سازند مارنی میشان) در اطراف هاله سوخته و پخته شده اند به طوری که پای فرد به راحتی در آن فرو می رود.
- از کمرکش تپه ها تا اوج آنها زمین گرم و داغ است.
- در بخش های خاموش شده (گچ ترش غیر فعال) آثار و شواهد بلورهای گوگرد به چشم می خورد.
- تغییر و تبدیل تدریجی فرایند گچ ترش فعال به گچ ترش غیر فعال به طور کامل مشخص می باشد.
 
دسته بندی پدیده زمین شناسی چشمه های گازی گنبد لران
 از لحاظ کارشناسی هر جاذبه گردشگری زمین شناسی بر اساس ارزش و اهمیت آن و همچنین میزان گیرایی برای جذب جهانگردان دارای رتبه ای می باشد. در این مقاله جهت تعیین رتبه چشمه های گازی گنبد لران از سه طبقه بندی استفاده شده است.
الف) طبقه بندی پیشنهادی (نبوی، 1378)
دراین طبقه بندی پدیده های زمین شناسی بر پایه ارزش آنها برای گروههای سنی و کاری و همچنین گیرایی آنها برای گردشگران درون مرزی و برون مرزی به 6 گروه:
(1) بی همتا بودن، (2) تک پدیده استانی، (3) کمیاب بودن، (4) الگو و شناساگر، (5) چند گونگی و (6) نونده تقسیم شده است. براساس ویژگی های چشمه های گازی گنبد لران، این اثر در رده های زیر قرار می گیرد:
(3)- کمیاب بودن (برخی از پدیده ها چندان فراوان نیستند و کمیابی آنها گیرایی ایجاد می کند و خواستار فراوانی خواهند داشت).
(4)- الگو و شناساگر (برای هدف های آموزشی دارای ارزش فراوانی می باشد و برای گردشگران عادی نیز گیرایی دارد).
سایر ویژگی های این پدیده زمین شناسی بر اساس طبقه بندی پیشنهادی (نبوی، 1378) در جدول زیر ارائه شده است.
 
نام پدیده
 
دسته بندی
پدیده
استان
شهر نزدیک
گیرایی
برای
ارزش گردشگری برای گروها
راه دسترسی
نمود طبیعی
چشمه های گازی گنبد لران
کمیاب بودن
الگو و شناساگر
خوزستان
رامهرمز
آموزشی پژوهشی گردشگاهی
همه اقشارمردم
جاده رامهرمز
ابوالفارس
آتش همیشه فروزان
 
ب) طبقه بندی پیشنهادی (امری کاظمی، 1385)
در این طبقه بندی بطور کلی پدیده‌های زمین شناسی ایران یا سایت‌های میراث زمین شناسی از نظر میزان اهمیت و ارزش به سه گروه اصلی: (1) سایت‌های منطقه‌ای، (2) سایت‌های ملی و (3) سایت‌های بین‌المللی تقسیم شده است.
با توجه به ویژگیهای چشمه های گازی گنبد لران این جاذبه ژئوتوریسمی در گروه اول قرار می گیرد. این گروه، پدیده‌هایی هستند که در کشور نمونه‌های دیگری از آن نیز مشاهده می‌شود و از این رو دارای ویژگی منحصربفرد و یکتایی در کشور نیستند اما برای بهره‌برداری‌های در سطح استان و توریسم محلی کاربرد داشته و از این رو دارای اهمیت هستند.
 
ج) طبقه بندی براساس نحوه تشکیل و ماهیت (امری کاظمی، 1385)
در این طبقه بندی پدیده‌های زمین شناسی بر اساس نحوه تشکیل و ماهیت خود به گروه‌های مختلفی تقسیم بندی شده است. یکی از این دسته بندی‌ها، پدیده‌ها را به گرو‌ه‌های:
(1) ماگماتیسم، (2) فرسایش، (3) تکتونیک و زمین ساخت، (4) زمین شناسی مهندسی و زیست محیطی، (5)مرتبط با اکوتوریسم، (6) رسوب شناسی و (7) باستان - زمین شناسی، تقسیم       می کند.
اگرچه چشمه های گازی گنبد لران در اثر فعالیت های تکتونیکی و ایجاد درز و شگستگی در سنگ پوشش مخزن آسماری میدان نفتی ماماتین ایجاد شده است (در این محل سنگ پوشش به سطح زمین نزدیک می باشد) و می توان این پدیده زمین شناسی را به دسته سوم عوامل ربط داد اما ارتباط این فرایند به پدیده های تراوشات سطحی مواد هیدروکربوری (نفت و گاز) دور از انتظار نمی باشد که در طبقه بندی فوق جای آن خالی می باشد.
 
ارزش های گردشگری چشمه های گازی گنبد لران
 اثر ژئوتوریسمی چشمه های گازی گنبد لران به دلیل دارا بودن برخی امتیازات گردشگری از نقش  ویژه ای در صنعت گردشگری زمین شناسی برخوردار می باشد. این امتیازات به شرح زیر می باشند: 1- در نزدیکی شهر رامهرمز قرار گرفته است.
2- جاده رامهرمز – روستای ابوالفارس از کنار آن می گذرد.
3- شعله های آتش، مرتب و دائما در حال جوش و خروش است.
4- آثار و شواهد آتش های سوخته قدیمی در محل کاملا مشخص می باشد و به راحتی می توان مسیر کلی آتش را در طول تاریخ زمین شناسی بر روی سطح زمین مشخص کرد.
5- در اطراف این چشمه ها در محدوده بین ماماتین و شاردین انواع تراوشات نفتی در سطح زمین از جمله چشمه های گوگردی، چشمه های گرمابی، گچ ترش فعال، گچ ترش غیر فعال، آسفالت و نفت سنگین وجود دارند که دست به دست هم داده اند و در مجموع یک کارگاه آموزشی و دیدنی کم نظیر زمین شناسی را خلق کرده اند که بازدید آن برای هر زمین شناسی خالی از لطف نخواهد بود.
نتیجه گیری :
 
در این مقاله چشمه های گازی گنبد لران (Gas Seepages) به عنوان یک جاذبه گردشگری            زمین شناسی در طبقه آثار کمیاب، الگو و شناساگر که در اثر عوامل ساختمانی و تکتونیکی ایجاد شده و یکی از سایت های منطقه ای کشور به حساب می آید از میدان نفتی ماماتین واقع در ناحیه      زمین شناسی زاگرس چین خورده (استان خوزستان) گزارش می شود.
 
پیشنهادات:
 
1- از مجری طرح ژئوتوریسم سازمان زمین شناسی کشور جهت بازدید، تهیه گزارش، عکس و فیلم ازاین جاذبه زمین شناسی دعوت بعمل می آید.
2- شایسته است این اثر زمین شناسی در پایگاه ملی داده های علوم زمین سازمان زمین­شناسی کشور و همچنین در فهرست آثار طبیعی ملی ثبت گردد.
3- پیشنهاد می شود سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، سازمان حفاظت محیط زیست کشور و اداره ها و نهاد های استانی و محلی درشناساندن این پدیده زمین شناسی، تا حد امکان بکوشند.
منابع فارسی :
 
1.امری کاظمی، ع.، 1381، آغازی بر ژئوتوریسم ایرانAn introduction to Geotourism of Iran ، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
2.امری کاظمی، ع.، 1383، اطلس ژئوتوریسم قشم (نگاهی به پدیده های زمین شناسی جزیره قشم)، پایگاه ملی داده های علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 113 صفحه.
3.امری کاظمی، ع.، 1385، نگاهی به مفاهیم کلی ژئوپارک‌، میراث زمین شناسی وژئوتوریسم و بررسی جایگاه ایران در این زمینه، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

کلید واژه ها: میداننفتیماماتین خوزستان گنبدلران چشمهگازی نفت ژئوتوریسم