مشخصات ژئو شیمیایی و پتروگرافی در تعیین موقعیت تکتونوماگمایی ولکانیت های سبزوار

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری ششمین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده ایراندخت بغدادی-
تاريخ برگزاری ۲۵ بهمن ۱۳۷۸
پترولوژی: نمونه های اولترابازیک شامل لرزولیت سرپانتینیزه، کلینو پیروکسنیت، سرپانتینیت، هارزبورژیت سرپانتینیزه بوده که به بقایای پوسته اقیانوسی و افیولیتی مربوط است.
سنگ های دگرگونی که جزء افیولیت های مربوط به پوسته اقیانوسی است شامل گلوکوفان شیست- متادیاباز، اپیدوت آمفیبولیت، ماسه سنگ دگرگون- فیلیت، شیست لکه دار، سمی شیست و شیست، کوارتز اپیدوت آمفیبولیت می باشد.
از نظر پترولوژی دگرگونی رخساره های زیر را می توان نام برد و همه مربوط به دگرگونی ناحیه ای می باشد:
رخساره شیست سبز (green schist facies)، رخساره گلوکوفان شیست (glaucophane schist facies) و رخساره آمفیبولیت (amphibolite facies) است. رخساره شیست سبز و آمفیبولیت تیپ ابو کوما (Abukuma type) بوده و فشار و حرارتی است ولی رخساره گلوکوفان شیست مربوط به تیپ بارووین (Barrovian type) می باشد. علاوه بر رخساره های فوق بعضی نمونه ها فاز دوم دگرگونی که ضعیف تر از اولین فاز است تحمل کرده اند که به صورت پسرونده (Retrograde metamorphism) می باشد.
ولکانیت های منطقه سبزوار شامل سنگ های بازیک- اولیوین بازالت، بازالت اکسید شده بوده و سنگ های متوسط شامل کریستال توف شیشه ای، داسیتیک آندزیت و کوارتز تراکی آندزیت می باشد.
این مجموعه اعم از بازیک و متوسط مورد مطالعه ژئو شیمیایی قرار گرفته و موقعیت آنها از نقطه نظر تکتونو ماگمایی مشخص شده که موضوع اصلی مورد بحث در این گزارش است.
متا گرانیت: چند نمونه سنگ گرانیتی از نوع دگرگون شده از ناحیه سبزوار مورد مطالعه پتروگرافی قرار گرفته است. از نقطه نظر پترولوژی دگرگونی فقط یک مرحله دگرگونی ضعیف ناحیه ای (Regional metamorphism) تحمل نموده که معادل رخساره شیست سبز است.
ژئو شیمی ولکانیت ها: از ولکانیت های بازیک تعداد 5 نمونه و از ولکانیت های متوسط 3 نمونه مورد تجزیه عنصری اعم از عناصر اصلی و عناصر کمیاب چنانکه قبلا ذکر گردید قرار گرفت. برای عناصر اصلی 5 نمودار و عناصر کمیاب دو نمودار سه تائی، 6 نمودار تکتونو ماگمایی و 8 نمودار عنکبوتی رسم گردیده است.
نتیجه گیری:
نمودار های ژئو شیمیایی عناصر اصلی: مجموعه نمودار های ژئو شیمیایی با استفاده از عناصر اصلی به صورت دو تایی و سه تایی رسم گردیده و نتایج حاصل شامل کالکو الکالن بودن ولکانیت ها (غیر از یک نمونه تولئیتی مربوط به پوسته اقیانوسی) بوده مرحله ولکانیسم را مربوط به فرو رانش (Subduction) معرفی می کند. بازالت ها و تیپ های آندزیتی مورد مطالعه با نشان دادن کالکو آلکالن بودن مربوط به زمان بسته شدن حوضه اقیانوسی می باشد.
در یکی از نمودار های تکتونیکی محل ولکانیت ها در کف و پشته اقیانوسی (ocean ridge and floor) قرار گرفته است و یکی از نمونه ها در مرز پوسته اقیانوسی و قاره واقع شده است. این نمودار این موضوع را مطرح می کند که تشکیل ولکانیت ها چه بسا در اواخر عمر حوضه اقیانوسی بوده است بطوریکه هنوز آثار دریایی را حفظ کرده است.
نمودار های ژئو شیمیایی عناصر کمیاب:
در این نمودار ها پنج نمودار سه تایی رسم گردیده و بقیه عنکبوتی انتخابی می باشد. نمودار های سه تایی ثابت کننده کالکو آلکالن بودن بازالت است (CAB).
دو نمونه در بازالت پوسته اقیانوسی و بازالت جزایر قوسی (IAB) قرار گرفته است.
نمودار های عنکبوتی بر اساس MORB رسم شده و هم خوانی با معدل پوسته با آلودگی به پوسته بالایی (نمونه های سبزوار و سلطان آباد) نشان می دهد نمونه های بازالتی مشکان با پوسته بالایی شباهت دارد. همه این منحنی ها شکل میله ای نشان می دهد که ثابت کننده فرو رانش در زمان تشکیل است. عناصر سمت راست آلودگی بیشتری را نشان می دهد. در یکی از نمودار ها که نمونه های سبزوار در آن مطرح شده است شباهت به پوسته زیرین نشان می دهد که حاوی آلودگی نیز می باشد. مسئله فرو رانش و ساختمان میله ای در تمام نمودار های عنکبوتی وجود دارد (فرو رانش).
ولکانیت های متوسط نیز با پوسته تحتانی شباهت دارد (سبزوار سلطان آباد) ولی یکی از نمونه ها آلودگی دارد. در نمودار تکتونیکی موقعیت مجموعه آتش فشانی مذکور (Pearce et al 1977) در حاشیه پوسته اقیانوسی و قاره ای قرار دارد. نمودار های تکتونیکی دیگر (Wood 1980) بیانگر بازالت حاشیه پلیت در حال تخریب می باشد (PMB). میله ای بودن تمامی نمودار های عنکبوتی نشانگر فرو رانش است. اکثر نمودار ها با توجه به عناصر Sr, Rb, K, Ba شباهت به پوسته بالایی داشته ولی عناصر Ti, Y, Yb آلودگی به پوسته زیرین را نشان می دهد.
در یکی از نمودار های عنکبوتی انتخابی به شماره 11 انتخابی با آندزیت های آند شرقی و غربی CVZ a WEST, CVZ a EST قیاس به عمل آمده است. در این مقایسه نمونه های متوسط با آند شرقی امریکای جنوبی مشابهت بیشتری نشان می دهد. تیپ آند بیانگر فرورانش پوسته اقیانوسی به زیر پوسته قاره ای است.
در نمودار بعدی (شماره 12) تمامی نمونه های متوسط (ترکیب حدود آندزیت) و نمونه های بازالتی و هم چنین دو نمونه بازالت مشکان (اهدایی آقای امینی) به همراه دو نمونه بازیک شدیداٌ دگرگون شده (گلوکوفان شیست IB. 23 و IB 9 آمفیبولیت) مورد مقایسه با منحنی های عنکبوتی Mid ocean ridge basalt MORB و Ocean island basalt قرار گرفته است.
در این مقایسه شباهتی بین بازالت ها و آندزیت های منطقه با منحنی های فوق وجود نداشته بلکه فقط دو نمونه بازیک دگرگون شده که در بالا ذکر گردید تا حدودی همخوانی با MORB نشان می دهد.
مقدار اندکی از ولکانیت ها با آند جنوبی (SVZC) و آند جنوبی کالکو آلکالن (SVZCALC- ALKALINE) شباهت دارد.

کلید واژه ها: سایر موارد