بررسی پتانسیلهای معدنی منطقه قمصر کاشان

دسته زمین شناسی اقتصادی واکتشاف
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری نهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده بهزاد- حاج علیلو
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۶۹
نوشتاری که در پی می آید، چکیده ای از رساله کارشناسی ارشد نگارنده می باشد که به گروه زمین شناسی دانشگاه تربیت معلم ارائه شده است. هدف از رساله بررسی کانی سازی های منطقه جنوب- جنوب غرب کاشان، بازنگری بر معادن قدیمی منطقه، اکتشاف پتانسیل های جدید در منطقه، شناخت ارتباط توده های نفوذی با کانسارها و ارائه الگوی مناسب برای تشکیل این کانسارها بوده است.
منطقه مورد مطالعه از نظر تقسیمات زمین شناسی و ساختمانی متعلق به زون ایران مرکزی بوده و روی نوار ولکانیکی ارومیه- دختر قرار می گیرد. این منطقه بخشی از رشته کوههای قهرود را که روند شمال غربی- جنوب شرقی داشته و در راستای رشته کوه کرکس می باشد تشکیل می دهد.
وسعت منطقه مطالعاتی 381 کیلومتر مربع می باشد.
قدیمی ترین نهشته های منطقه که در جنوب غرب گلستانه دیده می شود مربوط به سازند شمشک می باشد که آهک های اربیتولین دار کرتاسه پیشین و کرتاسه پسین در اینجا دیده نمی شود.
ولکانیک های ائوسن که دارای گسترش وسیعی در منطقه هستند به صورت دگر شیب روی آهک های کرتاسه زیرین قرار می گیرند و گاهی آغشتگیهای شدیدی از منیتیت و هماتیت در آنها به چشم می خورد (غرب جعفرک و شرق جزه) سازند قم که دارای گسترش زیادی در منطقه است گاهی به صورت دگر شیب روی ولکانیک های ائوسن قرار گرفته و گاهی به صورت هم شیب و یا دگر شیب و با واسطه مواد تخریبی سازند سرخ (L.R.F) زیرین روی ولکانیک ها یا سازند های قدیمی تر قرار می گیرد.
ضخامت این سازند در نواحی شمالی این منطقه بیشتر از نواحی جنوبی و شرقی آن است. سازند سرخ بالایی (U.R.F) که در حد فاصل دشت کاشان و کوهستان ها دیده می شود با رنگ قرمز روشن تا سبز و با دگر شیبی با زوایه کم زیر کنگلومرای معادل بختیاری قرار گرفته است. نهشته های کواترنر منطقه مربوط به آبرفتها، تراسهای رودخانه ای، رسوبات دشت سیلابی و تراورتن ها است.
تراورتن ها در قسمت های شمالی و شمال شرقی منطقه گسترش داشته و به رنگ های زرد و قهوه ای (لیمونیتی) و سفید دیده می شوند. وجود جلبک های سبز و آبی با مطالعات میکروسکوپی در این تراورتن ها محرز گردید.
سنگ های آتشفشانی این منطقه در مجموعه سنگ های آلکالن و سری سدیک قرار می گیرند. بخش عمده ولکانیک ها شامل انواع توفها (توف ریولیتی، توف داسیتی، توف ریوداسیتی)، برشهای اتشفشانی، آگلومرا، آندزیت، ریولیت، و ریوداسیت می باشد.
آندزیت ها دارای بیشترین حجم در داخل ولکانیک ها می باشند و به صورت آندزیت پیروکسن دار، آندزیت بازالتی و تراکی آندزیت دیده می شوند. ترکیب کلی دایک های منطقه در راستای شمال غربی- جنوب شرقی قرار دارند که این گسترش با روند گسلهای اصلی منطقه که منشعب از گسل اصلی قم- زفره هستند مطابقت دارد.
این توده های نفوذی در سه ناحیه قابل مشاهده است.
الف- توده های نفوذی جنوب شرقی
ب- توده های نفوذی میانی
ج- توده های نفوذی شمال غربی
زمان جایگزینی این توده های نفوذی پس از میوسن زیرین بوده، بطوریکه سنگ های آهکی قم در کنتاکت با این توده ها تجدید تبلور حاصل کرده اند. حجم عمده توده کشیده جنوب شرقی منطقه به صورت دیوریت مونزونیتی است و در کنار آن گرانودیوریت و مونزو گابرو نیز دیده می شود.
در توده نفوذی میانی یک تفریق سانتری پت کامل را می توان مشاهده نمود. قسمتهای مرکزی توده متمایل به قطب اسیدی و حاشیه توده متمایل به قطب بازیک است. سنگ های گرانیت مونزونیتی گرانودیوریت، تونالیت دیوریت کوارتز دار و فرو گابرو در این مجموعه به چشم می خورد ولی حجم عمده توده شامل دیوریت کوارتز دار و گرانودیوریت است. توده های نفوذی شمال غربی نیز دارای ترکیب تونالیتی، دیوریتی و گرانودیوریتی است شبکه ای از آپلیتها که بیانگر فاز باقیمانده و نهایی تبلور توده نفوذی می باشد، توده تونالیتی را در جهات مختلف و با ضخامت های گوناگون قطع کرده است. بافت پرتیتی در این سنگ ها مشاهده می شود.
در طی مطالعات پترولوژی مشخص شد که ترکیب سنگ های نفوذی این منطقه از گابرو تا گرانیت متغیر است و این تغییرات نظم مشخصی را دنبال می کند. در تمام نمونه های تجزیه شده (12 نمونه) مقدار Al2O3 بالا بوده که این نشانگر یک ماگمای اولیه پر آلومینیوم می باشد. با توجه به نمودارهای رسم شده (Kuno, AFM, Irvine, Breger) اغلب نمونه ها در محدوده سنگ های کالکو آلکالن قرار می گیرند.
با مطالعات پترولوژی مشخص شده که ترکیب ماگمای اولیه در این منطقه کوارتزدیوریت یا دیوریت کوارتز دار بوده که همزمان با پیشرفت عمل تبلور دو قطب اسیدی و بازیک از ماگمای حد واسط جدا شده است.
نبود آپلیت در توده میانی بیانگر عدم تفریق کامل در این توده می باشد کاهش سریع درصد آنورتیت در پلاژیو کلاز های زونه از مرکز به طرف حاشیه بیانگر این است که این توده های نفوذی از یک منبع کم عمق (کمتر از 5 کیلومتر) منشاء گرفته اند بطوریکه سرعت زیاد سرد شدن مانع از ایجاد تعادل بین حاشیه و مرکز بلور شده است.
اسکارن زایی به ویژه در اطراف آهک های قم فراوان است. گسلها و درزه های تکتونیکی (کنترل کننده ساختمانی) نقش اصلی را در گسترش هاله های دگرگونی داشته اند وجود کانیهای تورمالین، ایدوکراز، و اسکاپولیت به ترتیب بیانگر متاسوماتیسم بور، فلوئور و سدیم در این منطقه است.
رخساره های پیروکسن- هورنفلس، هورنبلند- هورنفلس و آلبیت، اپیدوت- هورنفلس در هاله های دگرگونی به چشم می خورد که رخساره سومی دارای گسترش بیشتری می باشد. اسکارنهای این منطقه بیشتر از نوع برون اسکارن بوده و شاخص ترین کانیهای دگرگونی شامل گروسولار، آندرادیت، اپیدوت و کردیریت است.
کانی سازی های نسبتاٌ وسیعی در منطقه مطالعاتی وجود دارد که در این رساله 8 کانی سازی عمده منطقه مورد مطالعه قرار گرفت. منیتیت فراوان ترین کانی موجود در کانسارهای این منطقه است. بلورهای ایدیومورف آن (گاهی به بزرگی یک سانتیمتر) و ساختمان زونه در آنها نشانگر کانی سازی کنتاکت متاسوماتیسم است.
هماتیت به صورت اولیه و ثانویه دیده می شود. هماتیت های ایزومتریک و بافت اسپکولار در هماتیت ها نیز بیانگر کانی سازی از نوع کنتاکت متاسوماتیسم است. کبالتیت با ارزش ترین کانی این منطقه است که در اطراف توده های نفوذی میانی منطقه کانی سازی شده است. کانی های دیگری که در منطقه مشاهده شد شامل کالکو پیریت، کالکو پیروتیت، اسفالریت و تترائیدریت با ناخالصی نقره، پیریت، ارسنو پیریت و پیروتیت که گاهی به صورت اکسولوشن با کالکو پیریت و پیریت است. در بررسی های مینرالوگرافی و میکروسوند مشاهده شد که بلورهای اتومورف کبالتیت در داخل منیتیت قرار گرفته و مرز این دو کانی به صورت شارپ می باشد (تقدم تبلور کبالتیت). در این مطالعات مشخص شد که پیریت محملی برای کبالتیت نبوده و کانی کبالتیت مستقلاٌ و قبل از تبلور پیریت تشکیل شده است. با انجام آزمایشات اشعه ایکس، رسم گراف آهن و تجزیه کمی روی ساختمان زونه کبالتیت (به صورت باند های روشن و تیره) مشخص شد که این زوناسیون به علت جانشینی و تبادل یون آهن با کبالت به ویژه در حاشیه کریستال های کبالتیت تشکیل شده است. در طی این مطالعات وجود دو نوع توده نیمه بازیک و اسیدی که اولی به صورت کشیده و دومی اغلب به صورت استوک می باشد مشخص شد. توده های نوع اول مثل توده میانی و جنوب شرقی منطقه بیشتر دارای کانی سازی حرارت بالا مثل کبالتیت و منیتیت هستند که به صورت کنتاکت متاسوماتیسم و به شکل اسکارن تشکیل شده اند. توده های دومی دارای کانی سازی حرارت پایین در حد اسفالریت، گالن و باریت می باشند که به صورت هیدرو ترمالی تشکیل شده اند.
به نظر می آید که کانی سازی روستای دره (اسفالریت؛ باریت، تترائدریت نقره دار) به صورت فاز سرد کانی سازی منطقه میانی می باشد یعنی یک زونالیته جانبی در اینجا بوجود آمده است.

کلید واژه ها: اصفهان