رسوبگذاری و تنوع فابریک در اائیدهای دو مینرالی سازند قم`

دسته رسوب شناسی و زمین شناسی دریایی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری ششمین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده جعفر آلی- رسول اخروی
تاريخ برگزاری ۲۵ بهمن ۱۳۷۸
اائید ها یکی از متداول ترین اجزاء تشکیل دهنده رسوبات کربناته عهد حاضر و قدیمی هستند. این دانه های جالب توجه، سری متنوعی از فابریک و کانی شناسی را در پوسته خود نشان می دهند نوع فابریک در پوسته اائید ها در چند دهه اخیر موضوع مورد بحث میان محققان رسوبات کربناته بوده است. علیرغم تحقیقات گسترده در این زمینه هنوز هم در مورد مکانیسم تشکیل این ذرات، ارتباط بین فابریک پوسته و کانی شناسی در آنها و همچنین استفاده از اائید های عهد حاضر به عنوان مشابهی برای اائید های قدیمی، شک و تردید هایی وجود دارد (Chow & James 1987).
اائید های آهکی در محیط های رسوبی عهد حاضر و قدیمی به سبب اختلاف در ترکیب کانی شناسی و فابریک پوسته اولیه بسیار متنوع هستند
(Medwedeff & Wilkinson 1983).
ترکیب کانی شناسی اائید های قدیمی بسیار متنوع بوده است، هر چند که مقدار منیزیم در اائید های کلسیتی قدیمی مشخص نشده است و فراوانی آراگونیت در مقابل فاز کلسیتی در طول فانروزوئیک ثابت نبوده است (Mackenzie & Pigott 1981). فابریک پوسته در اائید های عهد حاضر بر اساس اختلاف در اندازه، شکل و جهت یافتگی بلور های تشکیل دهنده پوسته آنها تعریف شده است (Medwedeff & Wilkinson 1983)
از نظر کانی شناسی فابریک پوسته ممکن است شامل چند نوع ترکیب باشد، مشابه با ترکیب کانی شناسی بیش از یک نوع فابریک نیز ممکن است در پوسته یک اائید مشاهده شود (Land et al 1979). فابریک اائید های قدیمی ممکن است به سبب توسعه فابریک های نیومورفیک در طی کلسیتی شدن دانه های آراگونیتی بسیار متغیر باشد (Sandberg, 1975.
اائید های سازند قم در مقاطع چینه شناسی مختلف به ضخامت 2 تا 5 متر در ابتدای زیر ممبر C-3 قرار گرفته اند. ضخامت این افق االیتی در منطقه دو چاه Dochah، غرب تا شمال غربی شهرستان قم به 5 متر می رسد. هدف از این مطالعه توصیف این رسوبات و شرح: 1- تنوع فابریک پوسته این اائید ها است که احتمالاٌ محصول دیاژنز دفنی اائید های با پوسته دو مینرالی می باشد. 2- این اائید ها، محصول رسوبگذاری در محیط های بین جزر و مدی (Intertidal) و کم عمق پایین جزر و مدی (Shallow Subtidal) می باشند.
پترو گرافی اائید ها: این اائید ها از نظر حفظ شدگی فابریک پوسته به دو دسته تقسیم می شوند:
الف- اائید های با حفظ شدگی فابریک اولیه پوسته
ب- اائید های فاقد حفظ شدگی فابریک در پوسته.
اائید های نوع (الف) خود از نظر نوع فابریک به دو دسته: 1- اائید های متحد المرکز 2- اائید های شعاعی متحد المرکز تقسیم می شوند. اائید های نوع (ب) نیز دو دسته هستند 1- اائید های شعاعی اسپاری2- اائید های بلوکی. ترکیب کانی شناسی و فابریک اولیه اائید های قدیمی در بیشتر موارد بر اساس ارتباط کانی شناسی و ساختمان میکروسکوپی (Microstructure) در قطعات اسکلتی و دیگر دانه های کربناته بوده است (Sandberg 1975). وجود قطعات اسکلتی که ساخت اولیه آنها در اثر انحلال و جانشینی از بین رفته است و در مجاورت اائید هایی قرار دارند که یک سری از آنها دارای پوسته با فابریک مشخص و بدون جانشینی و دسته دیگر دارای پوسته فاقد حفظ شدگی فابریک هستند و بیانگر آراگونیتی بودن کانی شناسی قطعات اسکلتی و پوسته اائید های فاقد حفظ شدگی و ترکیب غیر آراگونیتی پوسته اائید هایی است که فابریک مشخص و پوسته سالمی دارند. وجود قالب هسته های اسکلتی حل شده و پر شده با کلسیت در اائید هایی که فابریک آنها حفظ شده است صحت این مطلب را قوت می بخشد. به علاوه وجود اائید هایی که هسته در آنها سالم و فابریک پوسته کاملاٌ توسط کلسیت پر شده است، موید آراگونیتی بودن پوسته اولیه در آنها است.تنوع فابریک ثانویه (پوسته های پر شده با کلسیت بلوکی، اسپاری، ندرتاٌ منشوری) در پوسته اائید ها می تواند حاصل چند مرحله ای بودن دیاژنز باشد (Chow & James 1987). اائید های فاقد حفظ شدگی فابریک در پوسته که توسط کلسیت اسپاری شعاعی و منشوری پر شده اند بیانگر روند دیاژنز ناتمام در مرحله دفن کم عمق بوده در حالی که پر شدگی پوسته برخی از اائید ها با کلسیت بلوکی و عدم حفظ شدگی هر گونه جزئیات درپوسته آنها حاکی از مرحله دفن عمیق می باشد (Chow & James 1987).
شکستگی های حاصل از دفن عمیق و پر شدگی آنها توسط سیمان هم بعد (بلوکی) و پر شدگی اائید های مجاور این شکستگی ها با همین نوع کلسیت، عدم حفظ شدگی فابریک در آنها و وجود اائید های با پوسته سالم در فاصله کمی دورتر از این شکستگی ها، بیانگر مرحله دفن عمیق می باشد.
رسوبگذاری اائید ها: اائید ها دارای تاریخچه حمل و نقل ساده ای هستند، به طوریکه اغلب در نزدیکی محل تشکیلشان رسوبگذاری می شوند. تجربیات آزمایشگاهی نشان داده است که تغییرات بافتی موجود در اائید ها می تواند بازگو کننده تاریخچه حمل و نقل باشد (Heller et al., 1980). اائید های مورد مطالعه در اینجا نیز از این مسئله مبرا نیستند. اندازه این اائید ها متغیر بوده و از 0/3 تا 0/7 میلی متر می باشند. اندازه متوسط اائید های با فابریک متحد المرکز نسبت به سایر اائید ها بزرگتر بوده و حدود 0/5 میلی متر می باشند، همچنین جور شدگی آنها نیز بهتر است. اندازه اائیدهای با فابریک شعاعی- متحد المرکز در حدود 0/4 میلی متر بوده و جور شدگی بدتری دارند. هسته اائید های با فابریک متحد المرکز بیشتر دانه های پلوئیدی درشت و قطعات اسکلتی بوده در صورتیکه هسته اائید های با فابریک شعاعی در بیشتر موارد غیر قابل تشخیص است.
نتایج به دست آمده نشان می دهد که اائید های متحد المرکز حاصل رشد بر روی کف محیط رسوبگذاری هستند، چرا که هسته های بزرگ پلوئیدی و اسکلتی در آنها نمی توانسته است که برای مدت زمان طولانی به حالت معلق در آمده باشند پس انواع اائید ها به صورت بار بستر بوده اند و پوسته در آنها در اثر جریان های رفت و برگشتی و انرژی زیاد حاکم در منطقه بین جزر و مدی (بر اساس شواهد) تشکیل شده اند (Heler et al 1980). اائید های با فابریک شعاعی که فاقد هسته مشخص و بعضاً کوچک می باشند بر اساس مطالعات هیلر و همکاران می تواند محصول رسوب گذاری در حالت معلق (Suspension) بوده باشد که بعد از رشد تا یک حد ماکزیمم، ته نشین شده و همچون هسته های پلوئیدی در اثر مکانیسم سایش و رشد بر روی کف محیط رسوب گذاری، حول آن فابریک متحد المرکز تشکیل شده است.
نتیجه گیری: با توجه به فابریک های دیاژنتیک ایجاد شده در اائید ها به دلایل زیر ترکیب آراگونیتی برای بخشی از پوسته اائید ها پیشنهاد می شود:
1- وجود اائید هایی که بخش داخلی آنها حل شده و به صورت تخلخل قالبی در آمده و حاوی پوسته بیرونی متحد المرکز بوده که فاقد هر گونه انحلال و جانشینی هستند.
2- انحلال و پر شدگی قطعات اسکلتی و هسته برخی اائید ها توسط کلسیت بلوکی
3- وجود هسته های بدون تغییر در اائید هایی که پوسته آنها جانشینی توسط کلسیت را نشان می دهد.
با توجه به مطالب بالا اائید های مورد مطالعه از نظر کانی شناسی دو دسته هستند:
1- اائید های تک کانی که ترکیب غیر آراگونیتی دارند و از کلسیت (منیزیم دار؟) تشکیل شده اند و دارای فابریک متحد المرکز هستند.
2- اائید های دو مینرالی که بخش داخلی آنها آراگونیتی و بخش بیرونی آنها کلسیتی می باشد.
وجود اائید های با فابریک مختلف در کنار هم بر پیچیدگی مکانیسم آنها تاکید دارد ولی آنچه مشخص است این است که این اائید ها حاصل تشکیل در دو مرحله به صورت بار معلق و بار بستر بوده اند و حمل و نقل این اائید ها به بخش های دیگر محیط رسوبگذاری را می توان از روی فراوانی آنها و نوع فابریک تشخیص داد.

کلید واژه ها: قم