بررسی پترولوژیکی و تکتونوماگمایی، بازالت های سنوزوِئیک خاور ایران (خراسان)

بررسی پترولوژیکی و تکتونوماگمایی، بازالت های سنوزوِئیک خاور ایران (خراسان)

 دکتر منصور وثوقی عابدینی:
   چکیده:
   به منظور بررسی ویژگی های سنگ شناسی ولکانیک های جدید خاور ایران که بر روی نقشه های زمین شناسی منطقه با نام "بازالت های کواترنری" معرفی شده است، برونزدهای این سنگ های آتشفشانی در محدوده جغرافیایی از منطقه خاوری ایران بررسی و نمونه برداری شده است. بررسی های مختلف سنگ شناسی در نمونه سنگ های برداشت شده نشان داد که این سنگ ها، بر خلاف آنچه که در گذشته تصور می شد، بیشتر از بازالت تشکیل نشده بلکه از انواع آندزیت تا داسیت است. در پهنه های خاوری ایران، بازالت تنها در دو ناحیه محدود، یکی در پیرامون روستای مود در جنوب خاوری بیرجند و دیگری در ناحیه فردوس برونزد دارد. در این نوشتار، تنها بررسی های پتروگرافی- پترولوژی و مسائل تکتونوماگمایی این بازالت ها مورد بحث قرار گرفته است.
   بررسی های پتروگرافی- ژئوشیمیایی نشان داد که بازالت های گستره مورد بررسی ماهیت آلکالن دارد، چنانکه در محاسبه نورم در بیشتر نمونه های سنگی حضور نفلین مشخص است. از بررسی های زئوشیمایی سنگ ها چنین بر می آید که در بین نمونه های مورد بررسی همبستگی خاستگاهی قابل قبولی وجود دارد و تمام سنگ های بازالتی منطقه از یک ماگمای هم نوع مشتق شده اند.
   ترکیب شیمیایی بعضی از سنگ ها به ترکیب ماگمایی بازالتی مادر بسیار نزدیک است. ترکیب شیمیایی برخی از نمونه های نیز گویای تفریق بلورین متفاوت در ماگمای سازنده آن ها است.
   بررسی های تکتونوماگمایی نشان داده است سنگ های بازالتی که در نام گذاری عموما از نوع آلکالن هستند در محدوده سنگ های کالکوآلکالن قرار می گیرند. این دو گانگی به احتمال خیلی زیاد وابسته به تحولاتی است که در ماگمای اولیه این سنگ ها روی داده است. شدت این تحولات به حدی نبوده که باعث از میان رفتن کامل خاصیت اولیه یعی خاصیت آلاکالنیته قوی تر از آنچه که اینک این بازالت ها از خود نشان می دهند بشود. از این دیدگاه به گمان، ماگمای نخستین این سنگ ها در پیوند با کافت (
Rift) جدی می باشد، بدیهی است بررسی های ایزوتوپی، پاسخگوی دقیق تر این مسئله خواهد بود.