بررسی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی و چگونگی خاستگاه رسوب های لسی در منطقه گرگان و دشت

- بررسی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی و چگونگی خاستگاه رسوب های لسی در منطقه گرگان و دشت

 دکتر عباس پاشایی:
   چکیده:
   در مقدمه ضمن تایید نظریه بادی بودن و چگونگی تشکیل رسوب های لسی در ایران و نیز در سطح جهانی، یادآور می شود که از نظر فیزیکی 90-70 درصد مواد تشکیل دهنده لسها در سطح جهانی سیلت و با قطر متوسط 135-6/15 میکرون یعنی سیلت متوسط تا ماسه خیلی ریز است که درصد مواد رسی آن در لس های جوان کمتر از ده درصد می باشد ولی این نسبت بسته به قدمت و پیشرفت هوازدگی می تواند به 25-30 درصد نیز برسد، از جمله ویژگی های دیگر آن ها متخلخل بودن و چگالی ظاهری کم است که بین 65/1-25/1 می باشد.
   افزون بر آن باید از درصد بالای مواد آهکی آن نام برد که در حالت معمولی بین 15-10 درصد است ولی می تنواند حتی تا 40 درصد هم برسد. برای بررسی لس های منطقه مجموعا سه پیمایش در دره آجی سو در مجاورت مرز ایران و ترکمنستان و در فاصله بین روستای مراوه تپه وارتفاعات تکل کوه و سرانجام در فاصله حدود 300 کیلومتری مرز در دامنه های شمالی البرز در مناطق بین گرگان و مینودشت صورت گرفت. نتیجه بررسی های فیزیکی و شیمیایی این رسوب ها نشان می دهد که هر اندازه به خاستگاه اصلی این سنگ ها نزدیکتر شوید درصد مواد ماسه ای آن ها تا 34 درصد افزایش می یابد، در صورتی که درصد مواد رسی آن به 5 درصد محدود می گردد. از سوی دیگر در ارتفاعات دادلی عزنین در انتهای دره آجی سو در صد مواد ماسه ای آن به حدود 14 درصد کاهش یافته و بالعکس درصد مواد رسی آن تا 16درصد افزایش می یابد. در حالی که درصد مواد سیلتی آن بین حدود 74-61 درصد در نوسان است و میزان کاتیون های قابل تبادل این مواد با افزایش درصد مواد رسی آن از حدود 8
megr/100gr تا 14 megr/100gr افزایش خواهد یافت. علاوه بر آن درصد مواد آهکی آن ها در ارتفاعات کم در حدود 14 درصد است که به طرف بلندیها و در فاصله های دورتر تا 28 درصد هم می رسد. همین روند در پیمایش های چهارگانه دیگر کم و بیش تکرار می گردد.سرانجام با توجه به جهت بادهای غالب منطقه که بیشتر شمالی تا شمال باختری می باشد نتیجه گیری می شود که خاستگاه اصلی مواد لسی در این منطقه رسوب های سیلابی و تپه های ماسه ای واقع در فرورفتگی دریای مازندران و جنس آن بیشتر از همان نوع مواد سیلابی می باشد که به وسیله جریان های شمال باختری و شمالی منتقل گردیده اند در غیر این صورت می بایستی مرکز تراکم مواد لسی بر روی دامنه های شمال خاوری کپه داغ و البرز می بود و نه دامنه های شمال باختری و شمالی آن ها ، در عین حال که نباید مواد رسیده از اروپای جنوب خاوری را نیز فراموش کرد. در نهایت با کمک گرفتن از نتایج بررسیهای انجام شده بر روی دشت خوزستان نشان داده می شود که تشکیل رسوبات لسی ، هر چند به میزان بسیار محدودتر هنوز هم در مناطقی مانند کویر تا کلاماکان و با طوفان 170روزه و در دشت سیستان و بلوچستان با بادهای 120روزه و در دشت خوزستان و مناطق مشابه دیگر ادامه دارد.