کانه‌زایی مس (-نقره) نوع ‏Volcanic RedBed‏ در کانسار کشت‌مهکی، شمال باختر صفاشهر، پهنه ‏سنندج- سیرجان جنوبی‏

 

کانه‌زایی مس (-نقره) نوع  Volcanic RedBed  در کانسار کشت‌مهکی، شمال باختر صفاشهر، پهنه سنندج- سیرجان جنوبی

مینا بویری کناری1، ابراهیم راستاد2* و نعمت‌اله رشیدنژاد عمران3

تاریخ دریافت: 07/12/1389          تاریخ پذیرش: 28/03/1391

چکیده

توالی آتشفشانی- رسوبی کرتاسه زیرین در شمال باختر و جنوب خاور صفاشهر (دهبید) در زیرپهنه حاشیه­ای (Marginal sub-zone) سنندج-  سیرجان جنوبی، دربرگیرنده کانسار کشت‌مهکی و تعدادی اندیس معدنی مس (-نقره) است. کهن‌ترین رخنمون­های سنگی منطـــــــقه مربوط به واحــــدهای شیلی و ماسه­سنگی ژوراسیک است که توالی پیشرونده کرتاسه زیرین با کنگلومرای قاعده‌ای و ماسه‌سنگ و شیل‌های سیلتی به­صورت دگرشیب بر روی آنها قرار گرفته است. کانه­زایی مس (-نقره) در سنگ‌های آذرآواری و گدازه‌های آتشفشانی به سن کرتاسه زیرین رخ داده است. سنگ دربرگیرنده کانه­زایی، کریستال لیتیک توف با ترکیب تراکی­آندزیت- آندزیت است که ماده معدنی در آن به صورت چینه­کران و عدسی­شکل تا 35 کیلومتر، به طور ناپیوسته ادامه یافته است. سنگ‌های آذرآواری و گدازه‌های آتشفشانی به طور جانبی و در جهت قائم به طور تدریجی به سنگ‌های کربناتی اربیتولین­دار تغییر رخساره می­دهند. کانی­شناسی ماده معدنی به طور چیره شامل کالکوسیت، بورنیت، مس طبیعی، دیژنیت، کالکوپیریت، پیریت، کلاست‌هالیت نقره­دار، کوولیت، آنیلیت، مالاکیت و آزوریت است. بافت کانه به­صورت پرکننده فضای خالی، رگه- رگچه­ای، جانشینی، دانه­پراکنده و لامینه­مانند است. مطالعات لیتوژئوشیمیایی در 6 ستون سنگ­چینه­ای از شمال باختر تا جنوب­ خاور صفاشهر، نشـــــــان از رخــــداد کانه­زایی مس (-نقره) در یک موقعیت چینه­شناسی خاص و همبستگی مثبت آن با عنصر روی است. بررسی­های سنگ­شناسی، کانی­شناسی، لیتوژئوشیمیایی و مطالعات میکروسکوپی نشان از آن دارد که مس در ابتدا همراه با فعالیت آتشفشانی در توالی آتشفشانی- آذرآواری رخ داده است (جذب مس توسط هیدروکسید فریک، کانی‌های رسی و جایگزینی در شبکه فلدسپار­ها) و سپس در طی دیاژنز تدفینی (Burial diagenesis)، بر اثر آب­زدایی رسوبات تخریبی و آذرآواری و تشکیل سیال‌های گرمابی و دگرسانی ناشی از این سیال‌ها، مس آزاد شده و از طریق سیال‌ها حمل شده تا به واحد سنگی با نفوذپذیری زیاد (کریستال لیتیک توف) و دارای شرایط احیایی با حضور بلورهای پیریت رسیده و در آنجا به صورت کانی‌های سولفیدی مس، جانشین پیریت­های تشکیل­شده در مرحله دیاژنز اولیه شده­اند. نتایج حاصل از تجزیه ایزوتوپی گوگرد گویای آن است که گوگرد مورد نیاز برای تشکیل سولفیدها از طریق احیای سولفات آب دریا تأمین شده است. ویژگی‌های ژئوشیمیایی سنگ‌های آتشفشانی و آذرآواری، نشان از تشکیل آنها در محیط کافت درون کمان آتشفشانی است. با توجه به مجموعه مطالعات انجام­گرفته و با استناد به شواهد مختلف از جمله محیط زمین‌ساختی، سنگ دربرگیرنده، ژئومتری عدسی ماده معدنی، ساخت و بافت و پاراژنز (همبود) کانی­شناسی و مقایسه آنها با ذخایر مسVolcanic Red Bed (VRB)  می­توان کانسار کشت­مهکی و اندیس­های معــــــــدنی مس (-نقره) پیرامون آن را در رده ذخایر VRB در نظر گرفت که از مرحله فعالیت آتشفشانی زیردریایی تا مرحله تدفین ژرفایی، تشکیل و تمرکز یافته­اند.

کلیدواژه‌ها: توالی پیشرونده، آتشفشانی- رسوبی، کرتاسه زیرین، کانسار مس (-نقره)، تیپ VRB، کشت‌مهکی، پهنه سنندج- سیرجان جنوبی، صفاشهر، فارس.

ادانشجوی دکترا، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2دانشیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3استادیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

* نویسنده مسئول: ابراهیم راستاد؛ E-mail: rastad@modares.ac.ir