کانی‌شناسی و ژئوشیمی عناصر خاکی کمیاب در کانسارهای اکسید آهن- آپاتیت ناحیه زنجان‏

 

کانی­شناسی و ژئوشیمی عناصر خاکی کمیاب در کانسارهای اکسید آهن- آپاتیت ناحیه زنجان

قاسم نباتیان1 و مجید قادری2*

تاریخ دریافت: 20/ 01/ 1391               تاریخ پذیرش: 01/ 09/ 1391

چکیده

کانسارهای اکسید آهن- آپاتیت، از ذخایر مهم عناصر خاکی کمیاب به­شمار می­روند. کانی‌زایی عناصر خاکی کمیاب در ناحیه زنجان، همراه با کانسارهای مگنتیت- آپاتیت سرخه­دیزج، علی­آباد، مروارید، ذاکر، اسکند و گلستان­آباد دیده می­شود. این ناحیه از دید ساختاری در پهنه البرز باختری- آذربایجان و زیرپهنه طارم قرار دارد. بیشتر سنگ­های ناحیه، مربوط به واحدهای گدازه­ای ائوسن و شامل الیوین‌بازالت، تراکی‌آندزیت، آندزیت و به مقدار فراوان سنگ­های آذرآواری به‌ویژه توف­ است که در طی ائوسن بالایی توسط توده­های نفوذی با ترکیب میکروکوارتزدیوریت پورفیری و کوارتزمونزونیت تا کوارتزمونزودیوریت قطع شده­اند. کانی­زایی مگنتیت- آپاتیت ناحیه زنجان در ارتباط با سنگ­های نفوذی با ترکیب کوارتزمونزونیت تا کوارتزمونزودیوریت است و بیشتر به شکل رگه­ای و داربستی (رگه- رگچه­های نامنظم مگنتیت- آپاتیت) دیده می­شود. در همه کانسارهای مگنتیت- آپاتیت ناحیه، بلورهای آپاتیت همراه با مگنتیت است و اندازه آنها در برخی موارد به بیش از 20 سانتی‏متر می­رسد. مونازیت مهم‏ترین کانی عناصر خاکی کمیاب در این ذخایر است که به‌صورت میانبار(انکلوزیون) در آپاتیت تمرکز پیدا کرده است. محتوای مجموعREE  در کانی آپاتیت این کانسارها 4/0 تا 6/1 درصد است. مطالعات انجامشده، بیانگر غنی‌شدگی این کانسارها از عناصر خاکی کمیاب سبک (LREE) نسبت به عناصر خاکی کمیاب سنگین (HREE) است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد کانی­سازی مگنتیت- آپاتیت در ناحیه زنجان از ماگمای کوارتزمونزونیتی با ترکیب کالک‌آلکالن که در موقعیت زمین‌ساختی کمان­های ماگمایی قرار دارد، تشکیل شده است. با توجه به بررسی­های انجامشده در ناحیه زنجان، کانسارهای مگنتیت- آپاتیت این ناحیه در گروه پتانسیل­های مهم تمرکز REE در ایران به­شمار می­آیند.

کلیدواژه‌ها: کانی­زایی مگنتیت- آپاتیت، البرز باختری- آذربایجان، عناصر خاکی کمیاب، کالک‌آلکالن، زیرپهنه طارم.

1دانشجوی دکترا، بخش زمین­شناسی، دانشگاه تربیت ­مدرس، تهران، ایران

2دانشیار، بخش زمین­شناسی، دانشگاه تربیت ­مدرس، تهران، ایران

*نویسنده مسئول: مجید قادری؛ E-mail: mghaderi@modares.ac.ir