موقعیت زمین شناسی استان یزد

۲۸ خرداد ۱۳۸۴ | ۱۵:۰۵ کد : ۳۱۳۶ رويدادهاى زمين و معدن
تعداد بازدید:۹۵۶
استان یزد دارای قدیمی ترین تشکیلات زمین شناسی ( پرکامبرین ) تا جوانترین آن هولوسن است . تشکیلات پرکامبرین...
استان یزد دارای قدیمی ترین تشکیلات زمین شناسی ( پرکامبرین ) تا جوانترین آن هولوسن است . تشکیلات پرکامبرین از سنگهای دگرگونی به فرمهای مختلف و سنگهای آذرین تشکیل شده که حتی لایه های گچ در آنها نیز دیده می شود . تشکیلات پرمین،دونین و کربونیفر در مقیاس محدودتری اغلب به صورت سنگهای آهکی و سنگهای شنی قرمز رنگ،کنگلومرا تا سنگهای دولومیتی و بالاخره مارن وشیل وجود دارند . کرتاسه و ﮊوراسیک که قسمت اعظم از تشکیلات زمین شناسی استان را تشکیل می دهد شامل سنگهای آهکی،مارنی،شیلی،شنی،گنکلومرا،کوارتزیت و سنگهای آذرین (گرانیت) می باشد. تشکیلات تریاس محدود بوده و اغلب شامل سنگهای آهکی تیره متراکم، شیل و دلومیت می شود . تشکیلات پالئوژن (ائوسن، الیگوسن و پالئوسن) از سنگهای رسوبی و سنگهای آذرین (بازی) تشکیل می گردند.در بعضی موارد همراه با گنبدهای نمک ولایه های گچ نیز می باشد که وجود این گنبدهای نمک سبب آلودگی آبهای زیر زمینی و رسوبات سطحی شده که در نهایت بر شدت وگسترش دامنه کویری می افزاید. رسوبات مربوط به تشکیلات نئوژن (پلیوسن ومیوسن) شامل سنگهای شنی ،مارنی ،کنگلومرایی همراه با لایه ها وعدسی های گچ ونمک می باشد بطوری که هر جایی رسوبات نئوژن واقع گردند اغلب با شوری منابع آب وخاک منطقه تحت نفوذ خود مواجه هستیم و بالاخره تشکیلات مربوط به کواترنررا شاهدیم که در وهله اول کلیه برکه ها را در بر می گیرد. (قبادیان، 1361)
شرایط آب و هوائی استان یزد
با توجه به موقعیت جغرافیایی استان یزد شرایط آب و هوایی بشدت خشک وکویری بر این استان حکفرماست ، نزولات اندک جوی همراه با تبخیر بسیار شدید ، رطوبت نسبی ناچیز توأم با گرمای زیاد و نوسانات شدید درجه حرارت این استان را به کویری تبدیل کرده است که میزان بارندگی سالیانه به طور متوسط 50 میلی متر در سال است . نوسانات درجه حرارت در زمستان و تابستان وحتی در شب و روز بسیار شدید است . درجه حرارت ماکزیمم ومینیمم بین 20 درجه سانتیگراد زیر صفر تا 46 درجه سانتیگراد بالای صفر نوسان می کند . درجه حرارت متوسط سالیانه حدود 18-20 درجه سانتیگراد بالغ می گردد. وزش باد در استان نیز به علت لخت بودن دشتها و کوهستانها با شدت در جریان است جهت وزش باد غالب در فصول گرم اغلب از شمال – شمال شرق ودر پریودهای سرد از جنوب – جنوب غرب است . 
زمین شناسی استان یزد
از نظر زمین شناسی استان یزد بخشی از ایران مرکزی بوده ودارای ویژگیهای مختلفی است محدوده بسیار کوچکی از قسمت جنوبی استان در جنوب هرات جزء منطقه زاگرس است .از دیدگاه ریخت شناسی می توان ارتفاعات استان را به رشته کوههای با روند تقریبی شمال غربی - جنوب شرقی و کوههای جدا مانده که در سطح دشتهای استان پراکنده اند، تقسیم نمود.
 
چینه شناسی استان یزد
 
اینفراکامبرین :
مجموعه ای از سنگهای رسوبی _ تبخیری و آتشفشانی است که در بعضی نقاط قسمت عمده آنها را دولومیت همراه با سنگ آهک و ماسه سنگ و در مرحله بعدی شیل تا سیلتهای اسلیتی و ژیپس همراه با مواد معدنی آتشفشانی با افقهایی از آهن و آپاتیت تشکیل یافته است . سنگهای اینفراکامبرین بیشتر در قسمتهای غرب وجنوب غرب ساغند ، بافق ، شمال شرق اردکان و جنوب عقدا بیرون زدگی  دارند. در استان یزد بویژه حوزه اردکان وعقدا،  اینفراکامبرین با سنگهای ولکانیکی اسیدی تا بازیک همراه با گرانیت دیده می شود. سنگهای ولکانیکی در طول دوره کوهزایی پرکامبرین پسین به وجود آمده اند و اغلب در اثر دگرگونی اینفراکامبرین پایانی، آلبیتیزه شده وبه کراتوفیر واسپلیت تبدیل شده اند. سنگهای آذرین این دوره شامل گرانیت زریگان ، گرانیت ناریگان و گرانیت چادرملو می باشد.
 پالئوزوئیک:
کامبرین تحتانی
تشکیلات مربوط  به این دوره در استان یزد بیشتر در جنوب و غرب عقدا و جنوب یزد بیرون زدگی دارند . تشکیلات کامبرین با رخساره گنگلومرایی شروع شده و با ماسه سنگهای لالون و کوارتزیت رأسی ادامه یافته و به سازند میلا (کامبرین میانی تا اردوویسین زیرین) می رسد . ماسه سنگهای بخش فوقانی سازند کامبرین تحتانی ازنظر اشتوکلین معادل سری داهو در کرمان و ماسه سنگهای لالون در شمال ایران است.
کامبرین میانی تا بالایی
تشکیلات مربوط به کامبرین میانی تا بالایی که روی کامبرین تحتانی در اغلب نواحی استان دیده می شود شامل دو بخش زیراست  :بخش زیرین متشکل از شیلهای ماسه ای خاکستری تا سبز همراه با سنگهای ولکانیکی قلیایی می باشد این بخش از مجموعه سنگهای کامبرین میانی- بالایی با سازند کالشانه در شیرگشت و بخش یک سازند میلا در البرز معادل است .بخش بالایی شامل شیلهای رسی ، ماسه سنگهای قرمز رنگ ، ماسه سنگهای سیلیسی و آهک بوده که شباهت زیادی به بخش دوّم میلا در البرز دارد. گسترش تشکیلات فوق بیشتر در نواحی عقدا ، پشت بادام و اردکان است.
دونین زیرین
بیرون زدگی سنگهای دونین زیرین در منطقه بسیار محدود بوده و بیشتر درغرب استان رخنمون دارند. سنگهای فوق روی ماسه سنگ فخرآباد قرار گرفته واز کوارتزیت و دولومیت تشکیل یافته اند. احتمالا سنگهای فوق معادل با سازند پادهاست.
دونین بالایی _ کربونیفرزیرین
عمده سنگهای مربوط به این دوره دولومیت ، آهک ، شیل وماسه سنگ همراه با شیلهای زغالدار و لایه های نازک فسفات دار است که در نواحی عقدا ، ندوشن ، اردکان ، یزد و تفت گسترش دارند.
کربونیفر_ پرمین
متشکل از ماسه سنگ ، شیل همراه با تناوبهای ازآهک پر از کرینوئید و دولومیت است که احتمالا با سازند سردردر کوههای شتری شرق ایران معادل است . 
پهنه های ساختاری استان یزد
از نگاه پهنه‌های ساختاری استان یزد بخشی از ابر ورق ایران مرکزی است که در نتیجه عملکرد گسل‌های خمیده با تحدب به سمت باختر به چندین بلوک جدا با ویژگیهای متفاوت تقسیم شده است. به همین دلیل ویژگیهای زمین‌شناسی و ساختاری استان در همه جا یکسان نیست و در یک روند تقریبی جنوب باختر به شمال خاور، استان یزد را می‌توان به بلوکهای زیر تقسیم کرد.
الف: بلوک فرو افتاده ابرقو )ابرکوه)
   بخش باختری استان یزد از نوع بلوکهای فرو افتاده جوان است که محل مناسبی برای تخلیه آبهای سطحی است به همین رو سطح آن با نهشته‌ها آبرفتی به ویژه رسوبهای دانه ریز کویری پوشیده شده است که کفه ابرقو یکی از آنها است. کفه ابرقو بخشی از یک بلوک فرو افتاده است که از شمال باختری ایران آغاز و در یک روند جنوب خاوری پس از عبور از دریاچه ارومیه، دریاچه توزگل اراک، مرداب گاوخونی به استان یزد می‌رسد. به سمت جنوب خاوری این فرونشستگی تا کفه سیرجان ادامه پیدا می‌کند. مرز باخری بلوک ابرقو چندان روشن نیست و حد باختری آن با کمان ماگمائی ارومیه ـ بزمان تعیین می شود که در امتداد آن می‌توان رخنمونهای پراکنده‌ای از پوسته‌های اقیانوسی (مجموع افیولیتی دهشیر) را دید. درکفه ابرقو املاح تبخیری و در افیولیتها کمی کرومیت و کانیها گروه پلاتین در خور انتظار است.
  ب: کمان ماگمائی ارومیه ـ بزمان
   در حد فاصل یزد ـ دهشیر رخنمونهای نه چندان گسترده‌، از سنگهای آتشفشانی از نوع آندزیت و سنگهای آذر آواری، به سن بیشتر ائوسن، وجود دارد که در یک روند شمال غرب ـ جنوب شرق از استان یزد عبور می‌کند این سنگهای آتشفشانی بخشی از یک کمان ماگمائی است که از شمال غرب ایران (ارومیه) آغاز و تا کوههای بزمان، در جنوب شرق، ادامه پیدا می‌کند.
 ج: خرد قاره ایران مرکزی
   بخش خاوری استان یزد در سیطره خردقاره‌ ایران مرکزی است که از غرب به شرق شامل خشی از بلوکهای یزد، پشت بادام و طبس است. در بلوک پشت بادام هسته‌های کهن و دگرگونه پرکامبرین برونزد دارند. در بلوک یزد می‌توان رخنمونهایی از توالیهای پلاتفرمی پرکامبرین پسین _ تریاس میانی را دید که با رسوبهای زغالدار ژوراسیک میانی (سازند شمشک) پوشیده شده‌اند. در بخش خرد قاره استان یزد سنگهای  بالایی وجود ندارند و به نظر می‌رسد که رویداد سیمرین پسین در حرکتهای شاغولی زمین، دگرگونی و پلوتونیسم اثر در خور توجه داشته که گرانیت شیرکوه یزد از پیامدهای آن است.  سنگهای کرتاسه بیشتر بلندیهای ناحیه را می‌سازند که به طور دگر شیب بروی سنگهای کهن قرار گرفته‌اند. سنگهای ترشیری گسترش محدود دارند.از ویژگیهای در خور توجه خرد قاره پدیده‌های کانی‌زائی است که از انواع گوناگون بوده سن، جایگاه و خاستگاه متفاوت دارند
محسن مظفری افشار
 

کلید واژه ها: یزد


نظر شما :