گزارش اطلس دریایی رسوب شناسی و ژئوشیمی رسوبی ورقه چابهار

نوع گزارش سایر
گروه سایر
استان سیستان و بلوچستان
نویسنده افشین کریم خانی
تاریخ انتشار ۲۳ تیر ۱۳۸۴

خلاصه توضیحات

نوار ساحلی درجنوب کشور ایران از کرانه ای خلیج فارس شروع و تا دریای عمان امتداد پیدا می کند و در این محدوده گسترده نیاز به شناخت عوامل موثر بر محیط به خوبی احساس می گردد ، که در این راستا می توان با مطالعه ویژگی های کمی و کیفی سواحل و بستر دریا از دیدگاه زمین شناسی دریایی به شناخت اصولی و درست از این مناطق دست یافت.

توضیحات

کلیات موقعیت جغرافیایی و راههای دسترسی به منطقه نوار ساحلی درجنوب کشور ایران از کرانه ای خلیج فارس شروع و تا دریای عمان امتداد پیدا می کند و در این محدوده گسترده نیاز به شناخت عوامل موثر بر محیط به خوبی احساس می گردد ، که در این راستا می توان با مطالعه ویژگی های کمی و کیفی سواحل و بستر دریا از دیدگاه زمین شناسی دریایی به شناخت اصولی و درست از این مناطق دست یافت. خلیج چابهار با وسعت د رحدود 250 کیلومتر مربع مامن مناسبی را در کنار پهنه اقیانوس هند فراهم می کند و دارای این قابلیت است که به یکی از مناطق با اهمیت از نظر صنعت دریانوردی و توسعه بنادر تبدیل گردد و در کنار منطقه آزاد تجاری چابهار نقش ویژه ای از نظر اقتصادی داشته باشد. محدوده مورد مطالعه بین عرض شرقی  30 ،˚ 60    تا 00 ،˚60  و طول شمالی 00،  ˚25 تا 30، ˚25  جغرافیایی واقع شده است که وسعتی د رحدود 2500 کیلومتر مربع را در بر می گیرد که از این مقدار حدود 1230 کیلومتر مربع و مساحت پهنه آبی و حدود 1270 کیلومتر مربع مساحت نقطه خشکی می باشد و در منتهی علیه جنوب شرقی ایران در استان سیستان و بلوچستان قرار می گیرد. شهرستان چابهار تنها شهر مهم و بزرگ موجود د رمحدوده کاری می باشد که توسط یک جاده آسفالته به طول 50 کیلومتر از سمت غرب به کنارک می رسد که از طریق مسیر آبی این مسافت به 24 کیلومتر کاهش پیدا می کندو همچنین توسط یک جاده آسفالته به طول 360 کیلومتر از سمت شمال به شهرستان ایرانشهر و با یک جاده آسفالته از طرف شرق به طول تقریبی 50 کیلومتر به شرقی ترین نقطه ایران یعنی بندر گواتر می رسد.نگاره (1-1) قریب به 10 درصد جمعیت استان سیستان و بلوچستان د رنوار ساحلی این استان ساکن هستند بطوریکه طبق آخرین سرشماری جمعیت شهرستان چابهار 000/168 نفر می باشد که از این تعداد 66 درصد روستایی و 34 درصد شهرنشین می باشند.از بارزترین معضلات این منطقه کمبود آب شیرین قابل شرب و امکانات بهداشتی است که در عدم توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه نقش دارند. روستاهای موجود در منطقه عبارتند از: کمبل،وشنام،کوران کش، پارو میک،دمبک و همچنین روستاهای رمین و طیس که دارای اسکله صیادی هستند و در این دو روستا صنعت صید ماهی رونق دارد.   مطالعات قبلی بررسی سواحل وبستر دریا در قالب مطالعات زمین شناسی دریایی در ایران خیلی کم انجام شده است و اکثرا اینگونه تحقیقات یا بصورت مطالعات جهت تهیه ورقه های زمین شناسی در مقیاس های گوناگون و یا پروژه هایی در قالب طرحهای عمرانی بوده است.لذا از این نظر پژوهشهای جامع و فراگیر نسبت به موضوع زمین شناسی دریایی به صورت مطالعات منظم در قالب تهیه اطلس بخوبی 100،000 : 1 احساس می گردد،تعدادی از این نقشه ها و کارهای تحقیقاتی که در این زمینه انجام گرفته است به شرح زیر می باشد: 1-      نقشه زمین شناسی دریایی بندر انزلی (رحیم زاده-فرامرز،احسان بخش-محسن،متدین-علیرضا،1375)به مقیاس 10000 : 1 که توسط سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور تهیه و در آن نواحی ساحلی بندر انزلی مورد بررسی های رسوب شناسی قرار گرفت که منتج به نقشه پهنه بندی منطقه از دیدگاه اندازه رسوبات گردیده است. 2-      گزارش مقدماتی مطالعه زمین شناسی دریایی-زمین شناسی مهندسی و دورسنجی منطقه چابهار و کنارک ،سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی (1378)، در این گزارش اطلاعات اولیه از سه دیدگاه رسوب شناسی – دورسنجی و زمین شناسی مهندسی منطقه خلیج چابهار نشان داده شده است. 3-      گزارش اکتشافات مقدماتی کانی های سنگین در سواحل مکران،کوثری-سلیمان،زکیخانی-منصور،مباشر-امیر(1362)، محدوده  سواحل مکران از نظر ذخایر کانسارهای پلاسری و میزان گسترش و عیار آنها بررسی گردیده است. 4-      نقشه ها و گزارش بررسی های رسوب شناسی – ژئوشیمیایی بخش دریایی منطقه کیانشهر شرقی واقع در شرق دلتای سفیدرود به مقیاس 20000: 1 ،لک –راضی،لیاقت-علیرضا (1380)،ناحیه مورد مطالعه از نظر ویژگی های رسوب شناسی و ژئوشیمی رسوبی بررسی و نقشه های مورد نظر ارائه شده است. 5-      شرح مقدماتی اطلس دریایی رسوب و زئوشیمی ورقه بهشهر به مقیاس 100000 : 1 ،متدین-علیرضا، در دست تهیه است و در آن فرایندهای رسوب شناسی و ژئوشیمی رسوبی مورد مطالعه قرار گرفته است. 6-      پایان نامه کارشناسی ارشد بررسی پیشینه خلیج چابهار از طریق مطالعه ژئوشیمیایی و مواد آلی فرار رسوبات ،شارمد-ترانه(1379)، ویژگی های مواد شیمیایی موجود در رسوبات این منطقه مورد شناسایی و معرفی شده است. 7-      پایان نامه کارشناسی ارشد بررسی های زمین شناسی دریایی و ویژگی های رسوبی خلیج چابهار،لک- راضیه(1379) ، بااستفاده از پارامترهای رسوب شناسی ،ژئوشیمی رسوبی و اطلاعات تصویرهای ماهواره ای منطقه مطالعه شده است. 8-      گزارش مقدماتی بررسی های دور سنجی در محدوده شمالی ورقه 100000 : 1 بندر انزلی بانگاه ویژه به زمین شناسی دریایی ،خیری-فلوریز(1384-1383) ، دارای نگاه ویژه ای به استفاده از روش های دور سنجی در مطالعات دریایی است. 9-      ژئوشیمی رسوبات خلیج چابهار-اولین همایش زمینشناسی دریایی –جعفری زاده –مژگان،کرباسی-عبدالرضا (1376) ، تاثیرات فلزاتا سنگین د رآلایندگی اکوسیستم ها و به ویژه رسوبات دریایی مطالعه شده است. 10-   نتایج حاصل از نمونه برداری توسط دستگاه C.T.D. در دریایی عمان – اولین همایش زمین شناسی دریایی –چابکسوار-جهانگیر(1376)، با استفاده از دستگاه C.T.D. ویژگیهای فیزیکی و شیمیای مانند شوری،چگالی،درجه حرارت،... د رنقاط منتخب اندازه گیری شده است. 11-   بررسی حرکت رسوبات در منطقه ایران بندر کنارک و چابهار – اولین همایش زمین شناسی دریایی-خلج امیرحسینی-یوسف(1376) 12-   پادگانه های دریایی مکران و جایگاه تکتونیکی آنها-اولین همایش زمین شناسی دریایی –قرشی-منوچهر(1376) 13-   مطالعات ژئوشیمیایی کانی سنگین در بررسی های زمین شناسی دریایی – اولین همایش زمین شناسی دریایی –آزرم فرزاد(1376) 14-   بررسی فلزات سنگین در سواحل جنوبی دریای خزر –پنجمین همایش علوم و فنون دریایی وجوی ایران –افراز-علیرضا(1379) 15-   بررسی عوامل موثر بر پدیده رسوبگذاری در بنندر رمین چابهار –پنجمین همایش علوم و فنون دریایی وجوی ایران – رحیمی پورانارکی – حمید (1379) 16-   نقشه زمین شناسی چابهار به مقیاس100000 : 1 – سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور(1375)  هدف از مطالعه هدف از این پژوهش دستیابی به شناخت کلی از منطقه از دیدگاه زمین شناسی دریایی می باشد که در آن تاثیرهای بخش خشکی بر محدوده  دریایی و همینطور تاثیرهای پهنه آبی بر ناحیه ساحل و خشکی مد نظر می باشد که در این صورت می توان به یک شناسه کلی از دیدگاه کمی و کیفی منطقه ساحلی و دریایی دست یافت از طرفی ویژگی های مختلف زیر درتکوین این موضوع نقش دارند: 1-      ویژگی های زمین شناسی نواحی خشکی و بستر دریای منطقه مورد مطالعه 2-      نحوه پراکنش رسوبات سطحی در پهنه آبی 3-      ویژگیهای ژئوشیمیایی منطقه خشکی و دریایی و تاثیر متقابل این دو بر هم 4-      شرایط هیدرولوژیکی حاکم بر منطقه مورد مطالعه 5-      ویژگیهای ژئومورفولوژیکی منطقه مورد مطالعه روش مطالعه شبکه نمونه برداری و تعداد نمونه ها د رپهنه آبی تعداد 259 ایستگاه بر داشت نمونه از رسوبات نرم بستر دریا انتخاب و بصورت یک شبکه نمونه برداری منطقی تنظیم گردید بطوریکه ا زمناطق کم عمق تا عمق حدود 20 متری دریا شبکه نمونه برداری دارای ابعاد یک کیلومتر د ریک کیلومتر و از این عمق تا حدود عمق 80 متری فواصل شبکه نمونه برداری در ابعاد سه کیلومتر در سه کیلومتر و از عمق 80 متری تا جنوبی ترین نقطه نمونه برداری ابعاد شبکه د رفواصل پنج کیلومتر در نظر گرفته شد،نگاره (2-1) جانمایی نقاط نمونه برداری را نشان می دهد که از این نقاط توسط نمونه گیر فکی (Van Veen Grab) ،(عکس های شماره 1،2،3) جمع آوری نمونه رسوب سطحی از بستر دریا انجام پذیرفت.   از تعداد کل نمونه های دریایی تعداد 44 عد مربوط به نواحی با عنق بیش از 50 متر و تعداد 315 عدد مربوط به محدوده با عمق بین 5/1 تا 50 متر می باشد.(محدوده خلیج چابهار و نواحی کم عمق کرانه سالی دریای عمان) روشهای آزمایشگاهی نمونه ها تمام نمونه ها ی برداشت شده از رسوبات سطحی بستر دریا در آزمایشگاه رسوب شناسی مورد آزمایش دانه بندی و همچنین تعداد 114 عدد نمونه انتخب و مورد آزمایش کلسی متری قرار گرفت و برای تعیین مقدار عناصر شیمیایی تعداد 123 عدد نمونه منتخب از کل نمونه های دریایی توسط دستگاه ICP مورد تجزیه شیمیایی در قسمت آزمایشگاه های شیمیایی سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی قرار گرفت که البته لازم به ذکر است نمونه های منتخب طوری انتخاب شدند(با توجه به عمق نمونه ها و فاصله آنها از هم دیگر)که بیانگر تمام خصوصیات محیطی از نظر کمی و کیفی باشند. در نواحی خشکی نیز از رودخانه های مهم و متاثرکننده محیط دریایی تعداد 39 عدد نمونه بستر رودخانه برداشت گردید و تمامی آنها مورد آزمایش ICP قرار گرفتند و نتایج آنها با نمونه های دریایی مطابقت و مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطالعه سعی بر آن شده است که با توجه به اطلاعات و نقشه های باتیمتری موجود اندازه گیری های محلی عمق نمونه ها توسط اندازه گیری طول سیم رابط به آب انداخته شده برای هر نقطه نمونه برداری بدست آید که نتایج آن در ادامه خواهد آمد. بصورت خلاصه می توان وضعیت نمونه های گرفته شده در این پروژه را بشرح زیر بیان کرد: ·         تعداد کل نمونه ای دریایی               359 عدد ·         تعداد کل نمونه های دریایی منطقه عمیق    44 عدد ·         تعدا د کل نمونه های دریایی منطقه کم عمق  315 عدد ·         تعداد کل نمونه های خشکی (بستر رودخانه)  39 عدد ·         تعداد کل نمونه های دانه بندی شده    359  عدد ·         تعداد نمونه های مورد آزمایش ICP    162 عدد ·         تعداد نمونه ها مورد آزمایش کلسی متری   153  عدد روش تجزیه شیمیایی (Inductive coupled plasma)I.C.P روش تجزیه I.C.P. شامل وارد کردن نمونه به درون یک پلاسمای آرگونی می باشد که بوسیله فرکانس زیاد القا شده و دمای آن در حدود 8000 تا 000/10 درجه کلوین می باشد نمونه به صورت آئروسل (Arosol)  یا ابر ،از طریق یک مشعل بداخل پلاسما وارد می شود ،هر عنصر تهییج شده طیف مشخصه ای  تولید می کند که شدت نورآن تناسب مستقیم با مقدار عنصر موجود در نمونه دارد.با این روش همه عناصر پایدار جدول تناوبی بجز گازها را می توان اندازه گیری کرد. روش اندازه گیری میزان کربنات(Benard methode) تعیین مقدار کربنات د رنمونه ها توسط روش برنارد می باشد و در این روش مقدار 4/0 گرم نمونه پودر شده تا حد 2/0 میلیمتر توسط 5 میلی لیتر اسید کلریدریک نیم نرمال مخلوط می گردد که بر اثر واکنش گاز Co2 تولید می شود و فشار این گاز باعث افت حجم مایع در دستگاه برنارد می گردد و با اندازه گیری این مقدار تغییر حجم می توان میزان کربنات موجود در نمونه ها را محاسبه کرد.در این روش ابتدا کربنات کلسیم با اسید وارد واکنش می شود و پس از اتمام مقدار کربنات کلسیم اسید همچنین بر روی کربنات مضاعف کلسیم و منیزیم نیز اثر می نماید و تولید گازCo2 می کند. ویژگی های عمومی منطقه مورد مطالعه آب وهوای منطقه آب و هوای منطقه از نوع گرم و مرطوب می باشد و بیشینه دما به حدود 40+ درجه سانتی گراد و کمینه  دما تا حدود 10+ درجه سانتی گراد می رسد.از نظر تقسیم بندی دمایی گرمترین ماههای سال در منطقه اردیبهشت،خرداد ،تیر و همچنین مهرماه می باشند و سردترین ماههای سال دی و بهمن می باشند که به علت اقلیم خاص منطقه ناشی از وزش بادهای موسمی از روی اقیانوس هند (مونسون) در فصل های تیر،مرداد و شهریور از شدت گرما بطور محسوسی کاسته می شود که این ویژگی ها توسط نمودارهای (1-2)،(2-2)و (3-2) نمایش داده شده است. بیشترین میزان بارش در ماههای آذر،دی،بهمن و اسفند می باشد و متوسط بارش آن 170 میلیمتر در سال است که در چند سال اخیر به علت وضعیت خشکسالی مقدار بارش سالانه تا میزان 45 الی 50 میلی متر در سال کاهش یافته است که همین مسئله باعث پایین رفتن سطح ایستابی به میزان 3 الی 5 متر در چاه های آب منطقه شده است و ازسوی دیگر با ادامه خشکسالی برداشت از آبهای سفره های زیرزمینی فزونی یافته که در نتیجه هم زمان با افت سطح ایستایی میزان شوری آبهای زیرزمینی نیز افزایش یافته است.   بادهای منطقه   بادهای که در منطقه می وزد اغلب از سمت شمال غرب می باشد ،نمودار (4-2) و سرعت آن در فصول مختلف متفاوت است و بطور میانگین این بادها دارای سرعت 17 متر بر ثانیه هستند.نگاره (1-2) سمت وزش بادهای مهم منطقه را نشان می دهدکه این بادها در زبان محلی دارای اسامی مختلفی می باشند،در زیر به تعدادی از آنها که در ارتباط با کار دریایی است اشاره می شود:           I-          سمت وزش از جنوب به شمال بنام گوات شمال          II-         سمت وزش از غرب به شرق بنام گاهور(باد خطرناک برای دریانوردی)         III-        سمت وزش از شمال به جنوب به نام وشی گوات یا ایران         IV-        سمت وزش از شرق به غرب به نام زرگوات(از طرف اقیانوس هند)          V-         سمت وزش از شمال غرب به جنوب شرق بنام ناشی(باد سرد) در منطقه علاوه بر بادهای یاد شده در فصل تیر ومرداد وزش بادهایی از سمت شبه قاره هند را با نام بادهای مونسون داریم که از اهمیت ویژه ای در منطقه برخوردار هستند و باعث فرسایش بادی در طبقات سنگی اطراف محیط دریای شده و این مصالح تولیدی توسط باد حمل و رسوبگذاری مجدد در دریا می کنند و از طرفی امواج بوجود آمده در این هنگام که دارای ارتفاع نسبتا بلندی هستند خود عامل فرسایش و تخریب سواحل صخره ای شده و می توانند در نحوه  ی دانه بندی ذرات رسوبی و پراکنش آنها در بستر دریا نقش داشته باشند.   امواج و جریان های آبی منطقه جهت جریان غالب آب در خلیج چابهار از سمت جنوب شرق است و ارتفاع امواج در خلیج و دریایی آزاد و پیرامون آن بین 20 تا 380 سانتی متر متغیر می باشد و همچنین در مرکز خلیج به علت برخورد امواج با سواحل غربی و بازگشت آنها و همین طور تغییرات دمای بوجود آمده در اب با پدیده موج مرده مواجه هستیم که ارتفاع تا 250 سانتی متر نیز گاها می رسد. جزر و مد در منطقه نوسانات جزر و مد آب دریا در محدوده مورد مطالعه که شامل خلیج چابهار و کرانه های دریای عمان می باشد بسیار محسوس است بطوریکه مقدار بیشینه آن در حدود 200 تا 230 سانتی متر در هنگام مد کامل می باشد،عکس های شماره 4 و 5 آلبوم عکس ها میزان جزر و مد را در ساحل منطقه طیس نمایش می دهند. بررسی ها ی گوناگون مشخص کرده اند که در مناطق متفاوت دریای عمان جریانهای سطحی مختلف می باشد که با تغییر جهت وزش باد جریان آب نیز به همان سمت تغییر جهت می یابد.در طی فصل تابستان بادها از سمت جنوب شرق در دریای عمان حاکم است و اب به داخل دریای عمان و در جهت شمال و غرب جریان دارد همچنین در طی فصل زمستان که بادها بیشتر از سمت شمال غرب حاکم می شوند آب به خارج دریای عمان جریان می یابد.نوسانات سطح آب دریا در ساحل های پست و کم شیب بصورت حرکت افقی و در سطح گسترش پیدا می کنند و پهنای منطقه ای را بطور میانگین 50 الی 150 متر را شامل می شوند که این منطقه در هنگام مد در زیر آب و در هنگام جزر بیرون از آب می باشند و منطره استخرهای جزر و مدی به وضوح مشاهده می گردد اما در مناطق صخره ای شیب بستر زیادتر است نوسانات سطح آب بیشتر به صورت قائم و بصورت تغییرات ارتفاعی می باشد تا اینکه حرکت به صورت افقی و حانبی دیده شود.

کلید واژه ها: سیستان و بلوچستان