پروژه اکتشافات ژئوشیمیایی در زون شازند – الیگودرز

نوع گزارش اکتشافات ژئوشیمیائى یکصدهزار
گروه ژئوشیمی
استان اصفهان
نویسنده اکپرپور- غلامی – سعیدی
تاریخ انتشار ۲۳ تیر ۱۳۸۴

خلاصه توضیحات

ورقه 1:100.000 کوه دهق واقع در شمال غربى استان اصفهان یکى از ورقه‌هائى است که تحت پوشش اکتشافات ژئوشیمیایى و کانى سنگین قرار گرفته است. در این ورقه تعداد 627 نمونه ژئوشیمى برداشت گردیده است و از این بین تعداد 26 نمونه تکرارى جهت کنترل خطاى آنالیز دستگاهى تهیه شده است. این نمونه‌ها پس از آماده‌سازى جهت آنالیز به آزمایشگاه امدل (AMDL) استرالیا، براى آنالیز 44 عنصر ارسال گردید.

توضیحات

چکیده: ورقه 1:100.000 کوه دهق واقع در شمال غربى استان اصفهان یکى از ورقه‌هائى است که تحت پوشش اکتشافات ژئوشیمیایى و کانى سنگین قرار گرفته است. در این ورقه تعداد 627 نمونه ژئوشیمى برداشت گردیده است و از این بین تعداد 26 نمونه تکرارى جهت کنترل خطاى آنالیز دستگاهى تهیه شده است. این نمونه‌ها پس از آماده‌سازى جهت آنالیز به آزمایشگاه امدل (AMDL) استرالیا، براى آنالیز 44 عنصر ارسال گردید. میزان خطاى آنالیز دستگاهى در مورد عناصر Cr، Cu، Sr، Ce، Zr، Ag، Pb، Y،‌ Ti، Nb، U، Th کمى بیش از حد استاندارد (ده درصد خطا) مى‌باشد، همچنین در مورد میزان خطاى اندازه‌گیرى عناصر Au، Mo، Bi، Cd، W به علت نزدیکى غلظت جفت نمونه‌هاى تکرارى به حد تشخیص دستگاه آنالیز با قطعیت نمى‌توان سخن گفت و آنالیز سایر عناصر از دقت خوبى برخوردار مى‌باشد. از میان 44 عنصر آنالیز شده، تعداد 9 عنصر داراى داده‌هاى سنسورد بوده‌اند (Au, Ag, Hg, Pb, Ti, Bi, Zr, B, Te) که از این میان عناصر Hg، Te و B به دلیل تعداد بالاى داده‌هاى سنسورد گزارش شده، از جریان پردازش حذف گردیدند (بیش از 70%  داده‌ها سنسور بوده‌اند). پس از جایگزینى مقادیر سنسورد و آماده شدن داده‌ها تکنیک‌هاى آمارى تک متغیره و چند متغیره بر روى داده‌ها اجرا و موارد مختلف مورد نیاز از آنها استخراج شده است. رسم هیستوگرامها،‌ محاسبه ماتریس همبستگى عناصر،‌آنالیز کلاستر و آنالیز عاملى (فاکتورى) از کارهاى صورت گرفته بر روى داده‌ها هستند. نهایتاً نقشه توزیع ژئوشیمیایى به صورت نمادین براى 19 عنصر و نقشه‌هاى عاملى (7 عامل) با لحاظ نمودن 41 عنصر در عامل‌هاى مربوطه ترسیم و ناهنجارى‌هاى هر یک مورد شرح و بررسى قرار گرفته است. همچنین تعداد 80 نمونه کانى سنگین آماده‌سازى و مطالعه شده‌اند که نقشه ناهنجارى کانه‌هاى با ارزش رسم شده و شرح مختصر آنومالى‌هاى آنها آورده شده است. در پایان با توجه به جمع‌بندى اطلاعات حاصله از پردازش داده‌هاى ژئوشیمى و کانى سنگین و در نظر گرفتن زمین‌شناسى و ارتباط کانه‌سازى با رخنمون‌هاى سنگى، مناطق امیدبخش معدنى معرفى، اولویت‌بندى و جهت کنترل ناهنجارى و پى‌جویى‌هاى چکشى پیشنهاد گردیده‌اند. فصل اول: کلیات موقعیت جغرافیایى ورقه کوه دهق بخشى از چهار گوش گلپایگان است که بین عرض‌های   00´  ْ33 – 30´ 33ْ شمالى و طولهاى جغرافیایی   30´  50ْ – 00´  50ْ  جاى گرفته است. از لحاظ تقسیمات جغرافیایى کشور شامل دهستان‌هاى دهق، زرکان، رحمت‌آباد و دَر مى‌باشد که پرجمعیت‌ترین آنها دهق واقع در جنوب خاورى آن است. شکل (1-1) موقعیت ورقه کوه دهق را در نقشه راهنماى ایران و برگه‌هاى توپوگرافى آن را نشان مى‌دهد. مردم نواحى مورد مطالعه داراى زبان فارسى با گویش محلى، دین اسلام، کار و پیشه کشاورز، دامدار و صنعتگر هستند. آب و هواى منطقه معتدل و خشک است. بلندترین نقطه منطقه کوه بید عرب در جنوب باخترى ورقه با ارتفاع 3314 متر است. از کوهستان‌هاى ناحیه، کوه دهق در شمال خاور دهق و مسته کوه در شمال خاورى روستاى زرکان (حسن رباط) و کوه صالح پیغمبر در شمال باختر روستاى تیکن را مى‌توان نام برد. راه‌هاى دسترسى به ناحیه به دلیل قرارگیرى ورقه در بین شهرهاى اصفهان ـ نجف آباد ـ گلپایگان ـ میمه متنوع مى‌باشد.  زمین شناسى گستره نقشه دهق ناحیه مورد بررسى از لحاظ پهنه‌هاى زمین شناسى ساختارى ایران بخشى از کناره شمال خاورى پهنه سنندج ـ سیرجان است و از لحاظ ناحیه نگاشتى بسیار شبیه پهنه ایران مرکزى است. روند عمومى چین‌خوردگى‌ها خاور ـ باختر در نهشته‌هاى ژالئوزرئیک تا شمال باختر ـ جنوب خاور در نهشته‌هاى مزوزرئیک تغییر مى‌کند. با توجه به مشخصات زمین‌شناسى و ساختمانى، در آغاز ناحیه را به سه بخش کوچکتر به عنوان زیرپهنه (Subzon) مى‌توان تقسیم کرد: الف: زیرپهنه شمالى یا زرکان ـ لاى بید شامل برونزدهاى ستیغ ساز پالئوزرئیک بالا، تریاس ـ ‍وراسیک و کرتاسه است و توسط گسل اصلى دهق ـ صالح کوه از زیرپهنه جنوبى جدا مى‌شود. از لحاظ دگرگونى عمومى و حرکتى و ولکانیسم فعال بوده و داراى ماگماتیسم و ولکانیسم تریاس ـ ژوراسیک و کرتاسه است.          ب: زیرپهنه میانى یا دهق ـ رحمت آباد شامل رخنمون‌هاى تپه ماهور شکل کرتاسه است و توسط گسل‌هاى گل دره، سفید نهال و بدى عرب از رشته جنوبى جدا مى‌شود. روى هم رفته رخنمون‌هاى ناشى از ماگماتیسم، ولکانیسم و دگرگونى در آن دیده نمى‌شود تنها در محل گسل‌هاى اصلى و مرز خود با زیرپهنه‌هاى شمالى و جنوبى به گونه‌اى محلى داراى دایکهاى اسیدى در نهشته‌هاى کرتاسه است. ج: زیرپهنه جنوبى یا گل دره ـ بید عرب شامل رخنمون‌هاى ‍وراسیک و کرتاسه بوده و ارتفاعات جنوبى و جنوب باخترى ورقه را تشکیل مى‌دهد که توسط گسل کلنگ قاضى از حوضه دامنه در جنوب خود جدا مى‌شود و داراى دگرگونى عمومى تریاس ـ ژوراسیک بوده، ولى پدیده‌هاى ناشى از ولکانیسم و ماگماتیسم در آن رخنمون ندارند.   چینه شناسى در زیر مهمترین واحدهاى محدوده مورد مطالعه به ترتیب زمانى معرفى مى‌شوند (شکل 1-2 تصویر نقشه زمین‌شناسى کوه دهق) پرمین - واحد Pdm.sph کهن‌ترین واحد رخنمون یافته در ورقه است که در قاضى دره، جنوب باخترى روستاى لاى بید مطالعه شده و شامل تناوب خوب لایه‌بندى شده‌اى از ماسه سنگ‌هاى کوارتزى با سیمان کربناته و دگرگونه (Calcareous Sandstone Meta) به رنگ سفید با نازک لایه‌هایى از فیلیت براق کربنى شده سیاه تا خاکسترى رنگ است. در پیرامون قاضى دره توده‌هاى نفوذى آپلیتى،‌پراکنده و کوچک درون این واحد نفوذ کرده‌اند. رخنمون‌هاى این واحد را در دو منطقه یکى در تاقدیسى در باختر روستاى زرکان و دیگرى در شمال خاورى‌ترین منطقه ورقه مى‌توان یافت.          شکل (1-2): تصویر نقشه زمین‌شناسى کوه دهق   - واحد Pml این واحد سنگ چینه‌اى تنها در زیر پهنه زرکان ـ لاى بید رخنمون دارد و از سنگ آهک‌هاى ناخالص خاکسترى رنگ،‌کمى باز بلورین شده و داراى نوارهاى فراوان چرت در بخش بالایى تا کالک شیست‌هاى به شدت چین خورده ساخته شده است. این واحد با همبرى پیوسته و هم‌شیب در زیر واحد Pmdl جاى دارد. رخنمون‌هاى آن در شمال باختر روستاى لاى بید و در مناطق شمال خاورى ورقه وجود دارند. - واحد Pmdl این واحد از سنگ آهک‌هاى دولومیتى دگرگونه و باز بلورین، به رنگ خاکسترى روشن تا سفید ساخته شده است و به گونه‌اى پیوسته و هم‌شیب بروى واحد Pml جاى مى‌گیرد و به همراه آن سرى کربناته پرمین میانى و بالایى را مى‌سازند. واحد Pmdl گاهى داراى دولومیت‌هاى چرتدار، سفید تا زرد رنگ،‌درز و شکافدار و آهن‌دار شده است که براى مثال در شمال خاورى ورقه رخنمون دارند. تریاس بالا و لیاس - واحد TRush.l تنها در هسته ناودیس برگشته لاى بید سرى متناوبه کربناته تخریبى نازک لایه و دگرگونه‌اى شامل سنگ آهک‌هاى ناخالص دگرگونه و فیلیت‌هاى خاکسترى جاى دارد. این واحد با همبرى همشیب در زیر فیلت‌هاى واحد TRJPh جاى مى‌گیرد. - واحد TRJPh این واحد از فیلیت‌هاى خاکسترى تیره با رنگ هوازدگى خاکسترى متمایل به بنفش، با میان لایه‌هاى کمى از ماسه سنگ دگرگونه سبز رنگ با هوازدگى قهوه‌اى روشن تا تیره، ‌ساخته شده است. این واحد به گستردگى در بخش شمالى نواحى زرکان و لاى بید و نیز در بخش جنوبى ورقه، نواحى خاورى روستاى گل دره رخنمون یافته است که در بخش جنوبى نوارهایى از گرافیت در بخش بالایى این واحد وجود دارد که گستردگى چندانى ندارند. واحد TRJPh هم‌ارز فیلیت‌هاى همدان و شیل و ماسه سنگ‌هاى لیاس اصفهان است. کرتاسه - واحد K1V.S در نواحى جنوبى زرکان،‌ با روند شمال باخترى ـ جنوب خاورى، ‌بر روى واحد TRJPh، یک کنگلومراى کمى دگرگونه سیاهرنگ داراى قلوه‌هاى کوراتزیتى به طور کامل گرد شده و قطعات سنگ‌هاى دگرگونه و سنگ آهک،‌ با خمیره ماسه‌اى و سیمان کربناته جاى گرفته است. این کنگلومرا به طور جانبى به کنگلومراى دانه ریز و ماسه سنگ تبدیل مى‌شود. بروى این کنگلومرا تناوبى از ماسه سنگ کوارتزى و گدازه‌هاى بازالتى دگرسان شده جاى مى‌گیرد. - واحد K1S این واحد سنگ چینه‌اى هم ارز واحد K1V.S در بخش شمالى است و تنها در بخش جنوبى رخنمون دارد. نداشتن کنگلومراى پایه و میان لایه‌هاى بازالتى دگرسان شده،‌ از تفاوت‌هاى سنگ شناختى آن با واحد K1V.S به شمار مى‌رود. همبرى این واحد با واحدهاى زیرین خود TRJPh، در بیشتر مواقع گسلیده است. - واحد K1dl این واحد ستیغ‌ساز، از سنگ آهک‌هاى ماسه‌اى دولومیتى شده،‌ متوسط لایه،‌ به رنگ خاکسترى متمایل به آبى با هوازدگى خاکسترى تا سفید رنگ ساخته شده است که بیشترین در پایین‌ترین بخش‌هاى این واحد، سنگ آهک‌هاى دولومیتى شده‌ نازک لایه چرتدار و آهن‌دار، و در بالاترین بخش‌هاى آن نیز گاهى سنگ آهک اوربیتولین‌دار جاى دارد. رخنمون‌هاى این واحد در زیرپهنه شمالى و جنوبى یافته شد و در زیرپهنه میانى، دهق ـ رحمت آباد، رخنمون ندارد. - واحد K1ml از تناوب سیلت سنگ‌هاى آهکى یا سنگ آهک‌هاى رسى بریده شده (Sheared) و متوسط لایه نخودى رنگ و سنگ آهک‌هاى اوربیتولین‌دار متوسط تا سبز لایه خاکسترى رنگ ساخته شده است. بخش‌هاى بالایى این واحد، به طور محلى دولومیتى شده، آهن‌دار و سرشار از سنگواره‌هاى اوربیتولینا است. سیلت سنگ‌هاى آهکى، بخش بزرگترى از این سرى را نسبت به میان لایه‌هاى اربیتولین‌دار تشکیل مى‌دهند. - واحد K1sh.m این واحد از تناوب سنگ آهک‌هاى سیلتى تا سیلت سنگ‌هاى آهکى به رنگ سبز روشن تا خاکسترى، گاهى آبى و سنگ آهک‌هاى اربیتولین‌دار متوسط لایه ساخته شده است. بیشتر سنگ‌هاى این واحد به شدت بریده شده (Sheared) هستند و از سوى دیگر ستبراى بخش سیلت سنگى از میان لایه‌هاى آهکى اربیتولین‌دار بیشتر است، به گونه‌اى که رنگ این واحد سبزگون شده است. رخنمون‌هاى این واحد تنها در زیر پهنه دهق ـ رحمت‌آباد وجود دارد و همبرى آن با واحدهاى زیرین و بالایى خود در بیشتر موارد گسلیده شده است. - واحد K1-2al در جنوب باختر بخش دهق و پیرامون آن، یک تناوب از سنگ آهک‌هاى رس‌دار تا سیلت سنگ‌هاى آهکى نخودى رنگ ستبر لایه و متوسط لایه‌هایى از سنگ آهک اربیتولین‌دار خاکسترى رنگ دیده مى‌شود که به سوى جنوب باختر و نیز شمال خاور،‌تناوب سبزگون واحد K1sh.m به گونه‌اى همشیب ولى با همبرى گسلیده در زیر آن جاى گرفته است. روى هم رفته ستبراى این واحد سنگ چینه‌اى بیش از 250 متر و واحدى ستیغ‌ساز است. - واحد K1-2Sl این واحد نیز تنها در پهنه میانى ورقه رخنمون دارد و از ماسه سنگ‌هاى آهکى خاکسترى رنگ با هوازدگى قهوه‌اى و میان لایه‌هاى سنگ آهک اربیتولین‌دار متوسط لایه،‌ خاکسترى روشن تا تیره ساخته شده و در بخش زیرین داراى شیل‌هاى آهکى سبز تا قهوه‌اى رنگ به شدت بریده شده مى‌باشد. در زیرپهنه ساختارى دهق ـ رحمت‌آباد، هیچ واحد جوان ترى (به جز واحدهاى کوارترنر) بروى واحد K1-2sl جاى نگرفته است. نیاز به یادآورى است واحد K1-2sl به لحاظ جایگاه چینه نگاشتى، هم ارز واحد K1-2sl  در نظر گرفته شده است. ولى هیچگونه تغییر و تبدیل جانبى آنها در بررسى‌هاى روى زمین دیده نشده است. ائوسن و الیگوسن - واحد Ec این واحد از کنگلومراى چند منشائى (Polygenic)، داراى دانه‌هاى گرد شده و ضعیف جور شده‌اى از سنگ‌هاى دگرگونى از جمله فیلیت، کوراتزیت، شیست، مرمریت و قطعات گرانیت پگماتیتى و نیز سنگ آهک‌هاى کرتاسه پایینى در یک خمیره ماسه‌اى و سیمان کربناته و اکسید آهن،‌ به رنگ خاکسترى تا قرمز، ساخته شده است. - واحد Ogl این واحد سنگ چینه‌اى از سنگ آهک‌هاى میکرایتى کرم تا نخودى رنگ،‌ ستبر لایه و ستیغ‌سازى ساخته شده که تنها در گستره شمال خاورى ورقه، رخنمون‌هاى پراکنده و کوچکى از آن وجود دارند. ستبراى این واحد نزدیک 20 تا 30 متر است و هیچ واحد جوانترى روى آن قرار نگرفته است. روى هم رفته این واحد هم ارز سنگ آهک‌هاى بخش اول سازند قم است. کوارترنر کوارترنر در ورقه دهق شامل واحدهاى Qt1 (انباشته‌هاى آبرفتى)، QR1 (انباشته‌هاى مخروط افکنه‌اى کوهپایه‌اى)، Qt2  (انباشته‌هاى تراس مانند بى‌شیب)، Qf2 (انباشته‌هاى مخروط افکنه‌اى هم ارز واحد Qt2)، Qm (نهشته‌هاى حاصل از سیلاب‌ها و رودخانه‌هاى موقتى)، Qal (آبرفت‌هاى رودخانه و گاهى سیمانى و سخت شده در بستر رودخانه‌هاى اصلى و فرعى)، Qtr (نهشته‌هاى سخت شده آراگونیتى چشمه‌هاى آب گرم که تراورتن نام گرفته‌اند) مى‌باشد، که بر اساس نوع مصالح و سطح ترازى که اشغال کرده‌اند نامگذارى شده‌اند.   سنگ‌هاى آذرین سنگ‌هاى آذرین درونى و نیمه ژرف - واحد Mdi دسته دایک‌هاى متوسط تابازیک متاسوماتیزه و دگرگونه هستند که واحدهاى سنگ چینه‌اى را بریده‌اند ولى در واحدهاى جوان تر نفوذ نکرده‌اند. مهمترین رخنمون‌هاى این دایک‌ها در ناویس لاى بید است که درون مرمریت‌هاى پرمین نفوذ کرده‌اند. شیب آنها با سنگ میزبان ناهمسانى چندانى ندارد و به تقریب داراى روند خاورى ـ باخترى هستند. بعضى از آنها آمفیبول سینیت، و ترکیب آنها گاهى به دیاباز نیز مى‌رسد.  - واحد Mgr سنگ‌هاى این واحد بیشتر از لوکوگرانیت‌هاى دگرگونه و گرانیت گنیس‌هاى میلونیتى شده ساخته شده‌اند که داراى ترکیب آلکالن هستند. گدازه‌هاى آلکالن به احتمال واحدهاى پرمین بالایى، را در اثر دگرگونى مجاورتى به اسکارن‌هاى آهن‌دار تبدیل نموده‌اند که به شکل تپه ماهورهاى به طور کامل سیاه رنگ در روى زمین دیده مى‌شوند. - واحد gb عبارت است از گابروهاى درشت بلور تا مونزوگابروهایى که به پیکر توده‌هاى کوچک در سطح زمین رخنمون دارند و گسترش آنها در ژرفا مشخص نیست. رخنمون‌هاى این واحد در شمال لاى بید و نیز در شمال خاورى ورقه یافت مى‌شوند سن نسبى آنها به احتمال ژوراسیک بالا تا کرتاسه پائین است. - واحد Mgb دایک‌هاى میکروگابروئى دگرسان شده ولى دگرگون نشده‌اى هستند که در همه واحدهاى کهن تر از کرتاسه وجود دارند این دایک‌ها به احتمال دایک‌هاى تغذیه‌کننده گدازه‌هاى اسپیلیتى پایه کرتاسه‌اند. این واحد هم‌ارز واحد gb مى‌باشد. - واحد gr این واحد عبارت از گرانیت پگماتیتى آلکالن صورتى تا قهوه‌اى روشن رنگ و داراى رگه‌هاى آپلیتى فراوان که به طور کلى در مسته کوه رخنمون دارد سن نسبى آن به احتمال، از کرتاسه پیشین تا پس ائوسن در نظر گرفته شده است. - واحد hs رگه‌هاى سیلیسى گرمابى که گاهى به فراوانى،‌ به پیکرشکستگى‌هاى کششى پر شده به ویژه در واحد TRJph وجود دارند، واحد hs نامیده شده‌اند. این رگه‌هاى سیلیسى در پیرامون توده گرانیتى (واحد gr) و نیز درون واحدهاى کرتاسه پایین نیز یافت مى‌شوند. - واحد rd دایک‌هاى ریوداسیتى دگرگونه‌اى هستند که بیشترشان به صورت امتدادى و در همبرى گسلیده واحدهاى پرمین با ژوراسیک و یا از ژوراسیک با کرتاسه، و یا درون واحدهاى کرتاسه جاى دارند. شیب این دایک‌ها زیاد و راستاى آنها از راستاى گسل‌ها پیروى مى‌کند. سنگ‌هاى آذرین بیرونى مهمترین واحد دارنده این گونه سنگ‌ها،‌ واحد K1r.s است که داراى گدازه‌هاى اسپیلیتى متناوب با ماسه سنگ‌هاى آهکى بنفش تا قرمز مایل به قهوه‌اى است. در بالاترین بخش واحد TRJph نیز به طور محلى، یک تا چند میان لایه بازارتى تا پیروکسناندزیتى دگرسان شده دیده مى‌شوند.   زمین‌شناسى ساختمانى با نگرش به شواهد موجود، ‌دسته کم دو گامه اصلى دگر ریخته فشارى را در نهشته‌هاى سنگ چینه‌اى منطقه مى‌توان نشان داد. گامه یکم با پیدایش دگر ریختى خمیرى در سنگ نهشته‌هاى پرمین و تریاس بالا ـ لیاس همراه بوده است. این گامه دگر ریختى شکناى کمترى را دارا بوده و به احتمال تا کمى پس از آغاز نفوذ و خروج ماگماى میکروگرانیتى (واحد Mgr) دنباله داشته است. برگشتگى لایه‌ها و ایجاد چین‌هاى همسان جریانى در نهشته‌هاى پرمین و دگرگونى در حد رخساره شیست سبز درجه ضعیف تا متوسط و خروج ماگماى آلکالن با ترکیب گرانیتى به شکل گنبدها و روانه‌هاى سطحى و گاهى سیل،‌ از اثرات این گامه بوده است. روى هم

کلید واژه ها: اصفهان