اکتشافات ژئوشیمیایی سیستماتیک ورقه آق دربند در مقیاس ۱:۱۰۰۰۰۰

نوع گزارش اکتشافات ژئوشیمیائى یکصدهزار
گروه ژئوشیمی
استان خراسان رضوى
نویسنده مهندس محمد تقی کره ای
تاریخ انتشار ۲۳ بهمن ۱۳۸۱

خلاصه توضیحات

اکتشافات ژئوشیمیایى و کانى سنگین ناحیه اى در مقیاس 1:100000 در زمره عملیات اکتشافى زیربنایى در هر کشورى به حساب مى‌اید که هدف آن شناخت نواحى با پتانسیل معدنى است. براى نیل به این اهداف، از روش‌هاى مختلف ژئوفیزیکى، ژئوشیمیایى و اطلاعات ماهواره اى مى‌توان بهره برد. نقشه‌بردارى ژئوشیمیایى در مقیاس ناحیه اى نیز یکى از این روشهاست که مى‌تواند با نمونه‌بردارى از رسوبات رودخانه اى انجام پذیرد.

توضیحات

فصل اول کلیات مقدمه اکتشافات ژئوشیمیایى و کانى سنگین ناحیه اى در مقیاس 1:100000 در زمره عملیات اکتشافى زیربنایى در هر کشورى به حساب مى‌اید که هدف آن شناخت نواحى با پتانسیل معدنى است. براى نیل به این اهداف، از روش‌هاى مختلف ژئوفیزیکى، ژئوشیمیایى و اطلاعات ماهواره اى مى‌توان بهره برد. نقشه‌بردارى ژئوشیمیایى در مقیاس ناحیه اى نیز یکى از این روشهاست که مى‌تواند با نمونه‌بردارى از رسوبات رودخانه اى انجام پذیرد. پروژه حاضر بخشى از طرح اکتشافات ژئوشیمیایى سیستماتیک مى‌باشد که در محدوده برگه 1:100000 آقدربند انجام مى‌پذیرد. اجراى این پروژه در دو بخش طراحى شده است. بخش اول عملیات تا رسم نقشه آنومالى‌هاى ژئوشیمیایى و تعیین مناطق با پتانسیل ادامه مى‌یابد. بخش دوم شامل عملیات کنترل آنومالى‌هاست که از طریق مطالعات کانى سنگین، آلتراسیون، مناطق کانى‌سازى و شکستگى‌هاى پر شده از مواد ثانوى (Plumbing System) تعقیب خواهد شد و در نهایت پس از کنترل آنومالى‌ها هر یک از آنها مدلسازى شده و مناطق امیدبخش معرفى خواهند شد.  اهداف اکتشافات ژئوشیمیایى در مقیاس ناحیه اى تجربیات گذشته در کشورهاى مختلف و در شرایط آب و هوایى گوناگون دلالت بر آن دارد که رسوبات آبراهه اى (عموماً جزء 80- مش) مى‌تواند در اکتشافات کوچک مقیاس ناحیه اى (1:100000 تا 1:250000) بسیار مفید واقع شود. نتایج حاصل از این نوع بررسى‌هاى اکتشافى مى‌تواند در تحلیل ایالات ژئوشیمیایى و شناخت الگوهاى ژئوشیمیایى ناحیه اى و همچنین نواحى که در آنها احتمال کشف نهشته‌هاى کانسارى بیشتر مى‌باشد، بسیار مؤثر واقع شود. علاوه بر کاربردهاى مستقیم ذکر شده، نقشه‌هاى ژئوشیمیایى رسوبات آبراهه اى مى‌تواند کاربردهایى در زمینه کشاورزى و محیط زیست نیز داشته باشد. بدیهى است که اهداف اکتشافى این نوع بررسى‌ها با اهدافى نظیر تشخیص الگوهاى ناحیه اى براى توزیع عناصر، متفاوت است و بدین جهت باید براى نیل به هر منظورى، از روش متناسب با آن استفاده کرد. در مورد اول، که هدف کشف آنومالى در هاله‌هاى ثانوى است، باید از تکنیک‌هاى آمارى که اختلاف بین مقادیر آنومالى و روندهاى ناحیه اى را به حداکثر مقدار خود برساند بهره گرفت، و در نتیجه از طریق شدت بخشى آنومالى‌ها، به شناسایى هر چه دقیق تر آنها پرداخت. در حالت دوم چون هدف دستیابى به روندهاى ناحیه اى است، باید از تکنیک‌هاى آمارى اى که تأثیر آنومالى‌ها را در روندهاى ناحیه اى به حداقل مى‌رسانند، استفاده کرد. چگالى نمونه‌بردارى در این حالت یک نمونه براى چند کیلومترمربع است که به وسیله سقف بودجه کنترل مى‌شود. جمع‌آورى اطلاعات (موضوع بند 1 شرح خدمات) در این مرحله اسند و مدارک مربوط به منطقه تحت پوشش به شرح زیر تهیه و مورد مطالعه قرارگرفت: 1-  نقشه‌هاى توپوگرافى 1:50000 منطقه مورد مطالعه شامل چهار گوشه اى میشقال (شمال شرق)، گوش لاغر (جنوب شرق)، موسى‌آباد (جنوب غرب) و نعتو (شمال غرب) 2-     نقشه زمین‌شناسى 1:100000 آقدربند 3-     نقشه ژئوفیزیکى هوایى (مغناطیس هوایى) با مقیاس 1:250000 منطقه تربت جام با توجه به اطلاعات حاصل از مدرک فوق‌الذکر، برنامه عملیات صحرایى جهت نمونه‌بردارى پى‌ریزى گردید و در هر مورد نقش پارامترهاى مؤثر در برنامه‌ریزى اکتشافى (به خصوص در نمونه‌بردارى) مورد بررسى قرار گرفت که خلاصه آن در بخش‌هاى بعدى گزارش آورده شده است.   موقعیت جغرافیایى، آب و هوایى و مورفولوژى منطقه نقشه آقدربند واقع در شمال خاور ایران در محدوده طول شرقى 61-30/60 و عرض‌هاى شمالى 36-30/35 درجه قرار گرفته است. آقدربند روستایى است در شمال غرب برگه مذکور که داراى معدن زغالسنگ مى‌باشد. این برگه در شمال برگه یکصدهزارم تربت جام واقع شده و از نظر جغرافیاى انسانى مانند تربت جام مى‌باشد به طورى که زبان اهالى فارسى با گویش محلى است. مذهب اهالى شیعه و سنى م باشد و بیشتر به کار دامدارى و کشاورزى مشغولند. محصولات عمده این منطقه عبارتست از گندم، جو، خربزه، پنبه، چغندرقند، زیره، سیب‌زمینى و گوجه‌فرنگی. آب ناحیه بیشتر از چاه‌هاى عمیق و قنوات تأمین مى‌شود، به ندرت در کوهستان‌هاى منطقه نیز چشمه‌هایى وجود دارد که بیشتر براى شرب اهالى روستاها مورد استفاده قرار مى‌گیرد. از نظر آب و هوا، جزء آب و هواى خشک و نیم خشک محسوب مى‌شود. میزان بارش سالیانه ناحیه با توجه به میانگین سال‌هاى 72 تا 78 معادل 176 میلیمتر گزارش شده است. بیشترین درجه حرارت 54+ و مینیمم آن 15- درجه است. رودخانه‌هاى ناحیه فصلى است که مهمترین آنها، کشف رود مى‌باشد که فقط بخشى کوچکى از آن در قسمت‌هاى شمال شرقى برگه مذکور دیده مى‌شود. این رودخانه مهمترین شریان آبى شمال شرق استان به شمار مى‌رود و از اولنگ جلگه رادکان سرچشمه مى‌گیرد که به صورت زه‌آب در دره بین رشته کوه هزار مسجد و بینالود به سمت شرق حرکت مى‌کند. بعد از کوه قره‌داغ حالت دائمى و زاینده به خود مى‌گیرد و در ناحیه مرزى پل خاتون به هریررود (از کوه‌هاى هندوکوش افغانستان سرچشمه مى‌گیرد) متصل شده و سرانجام با نام تجن در ناحیه مرزى سرخس به ریگزارهاى قره‌قوم ترکمنستان مى‌ریزد. واحدهاى صخره‌ساز این برگه شامل نفوذى‌هاى الترابازیک و بازیک، گدازه‌هاى بالشى و اسپلیتى و توف‌هاى دیابازى در شمال و یک واحد گرانیتى کوچک در جنوب برگه مى‌باشد. سازندهاى مارنى گچ‌دار، ماسه‌سنگها و سیلتستونها بلنداهاى تپه ماهورى منطقه را پدید مى‌آورند. در محدوده برگه دو دشت با امتداد شمال غرب ـ جنوب شرق وجود دارد که عبارتند از: دشت صالح آباد ـ نعتو و دشت خواجه تاعون بنى تاک. دشت صالح‌آباد ـ نعتو مثلثى شکل بوده که رأس آن به سمت نعتو مى‌باشد البته لازم به ذکر است که این دشت به سمت شرق ادامه داشته به طورى که از محدوده برگه خارج شده و قاعده آن به رودخانه کشف رود در مرز محدود مى‌شود و توسط انباشته‌هاى کواترنر پوشیده مى‌شود. دشت خواجه تاعون ـ بنى‌تاک به صورت یک نوار باریک و کشیده پوشیده شده از رسوبات نئوژن مى‌باشد. روند این دو دشت از روند ساختارى منطقه تبعیت مى‌کند.   زمین شناسى ناحیه مورد مطالعه بخش کوچکى از ایالت زمین ساختى که کپه داغ را شامل مى‌شود ولى از نظر سایر مشخصات شبیه برگه‌هاى تربت جام و سفیدسنگ. قدیمى ترین رسوبات در سطح منطقه تنها در پایانه شمال خاورى منطقه رخنمون دارد که به دونین نسبت داده مى‌شود. واحدهاى ساختارى در سطح منطقه از راستاى شمال باخترى ـ جنوب خاورى تبعیت نموده و عموماً به صورت تاقدیس و ناودیس‌هاى کشیده و تقریباً باریک تظاهر دارند. قدیمى ترین رسوبات به طور محدود شامل سنگ‌هاى ولکانیکى و آهک با میان لایه‌هایى از شیل است که به دونین نسبت داده شده است. روى نهشته‌هاى دونین را آهک‌هاى بلورین و کنگلومرا با سیمانى توفى مى‌پوشاند که کربونیفر براى آن در نظر گرفته شده است. انباشت‌هاى دونین و کربونیفر در این منطقه با سازندهاى جیرود و آهک مبارک در البرز قابل مقایسه است. از پرمین شیل‌هاى رادیولردار، ماسه سنگ توفى و شیل‌هایى فیلیتى شده همراه با گدازه‌هاى الترابازیک در معرض دید قرار مى‌گیرد که تقریباً با رسوبات پرمین ایران مرکزى هم‌ارز است. رسوبات تریاس با سنگ‌هاى شیل، شیل‌هاى ماسه‌اى،‌ ماسه سنگ و کنگلومرا به رنگ قرمز متمایل به قهوه‌اى (سازند قره قیطان) آغاز و سپس روى آن آهک‌هاى ستبرلایه تا توده اى به رنگ خاکسترى تا خاکسترى مایل به آبى مى‌نشیند. رسوبات ژوراسیک ـ کرتاسه بیشترین گسترش را در سطح منطقه دارند به طورى که نهشته‌هاى شیل و بعضاً ماسه سنگ سبز تا خاکسترى مایل به سبز (Jksh) در پایین، ماسه سنگ و بعضاً شیل (JKs.sh) در بخش بالایى آن قرار مى‌گیرد. سه واحد سنگى Jks.sh, Jksh, TRm در سطح منطقه از گسترش چشمگیرى برخوردار بوده و پیوسته حضورى دائمى دارند. رسوبات کرتاسه با رخساره سنگ ماسه و شیل به رنگ خاکسترى مایل به آبى (سازند آب تلخ) از دیگر نهشته‌هایى است که در هسته ناودیس نعتو رخنمون دارند. گفتنى است که به طور محدود در همان گوشه شمال باخترى ناودیس نعتو مى‌توان سازند شوریجه (ماسه سنگ، کنگلومرا، گچ)، تیرگان (آهک، آهک الیت‌دار به رنگ خاکسترى و قهوه‌اى روشن)،‌ سنگانه (شیل خاکسترى تا سیاه، مارن آبى متمایل به خاکسترى)، آتامیر (ماسه سنگ، شیل گلوکونیت‌دار) و آب دراز (آهک گل سفیدى به رنگ خاکسترى مایل به سفید، مارن) را در یک مجموعه سالم و غیرگسلى مشاهده نمود. رسوبات نئوژن به طور گسترده در سطح منطقه رخنمون دارند که شامل مارن‌هاى گچ‌دار به رنگ قرمز آجرى، ماسه سنگ، سیلتستون (Ngst)، کنگلومرا، ماسه سنگ درشت‌دانه و خشن (Ngcl) و کنگلومرا با سخت‌شدگى ضعیف (Ngc2) مى‌باشند. جوان ترین نهشته‌ها، رسوبات مربوط به کواترنرى مى‌باشند که به طور گسترده در سطح برگه دیده مى‌شوند و شامل آبرفت‌ها و مخروط‌افکنه‌هاى قدیمى و جوان و تپه‌هاى ماسه اى مى‌باشند. لس نیز به صورت پراکنده (Q1) خصوصاً در قسمت‌هاى مرکزى و شمالى منطقه دیده مى‌شود. همچنین یک محدوده کوچک تراورتن نیز در قسمت جنوب غرب برگه آقدربند مشاهده شده که با علامت (Qtr) مشخص شده است.   سنگ‌هاى آذرین واحدهاى آذینى که در قسمت شمالى برگه رخنمون دارند شامل سنگ‌هاى الترابازیک و بازیک (Ub)، دیابازها (گدازه‌هاى بالشى)، گدازه‌هاى اسپلیتى آندزیتى، توف با ترکیب‌ دیابازى (Psd) و گابرو (gb) مى‌باشد که مربوط به کربونیفر ـ پرمین مى‌باشند. واحدهاى آذرینى که در قسمت جنوبى برگه مى‌باشند از نوع گرانیت (gr) مى‌باشد که مربوط به مزوزوئیک بوده و داخل واحدهاى رسوبى تریاس نفوذ کرده‌اند. با توجه به این که این واحد در برگه تربت جام نیز گستردگى زیادى دارد کانى‌هاى اصلى آن نیز مانند گرانیت‌هاى برگه تربت جام که این نفوذى قسمتى از آن مى‌باشد شامل:کوارتز، فلدسپات آلکالن، پلاژیوکلاز، بیوتیت و کانى‌هاى فرعى شامل هورنبلند، زیرکن، اسفن، آلانیت، کانى‌هاى اوپاک است. جدول (1-1): رخنمون‌هاى سنگى رسوبى، آذرین و دگرگونى در برگه 1:1000000 آقدربند سن واحد تیپ سنگ ها کواترنرى رسوبى آبرفتهاى قدیمى و جوان، لس، آبرفتهاى عهد حاضر، تراورتن پلیوسن رسوبى کنگلومرا میوسن رسوبى مارن گچ‌دار، ماسه سنگ، سیلتستون، کنگلومرا ائوسن آذرین آندزیت پالئوسن رسوبى شیل، ماسه سنگ کرتاسه رسوبى ماسه سنگ، کنگلومرا، گچ، شیل گلوکونیت‌دار، آهک، آهک گل‌سفیدى، مارن، شیل ژوراسیک رسوبى ماسه سنگ، شیل، سیلت، کنگلومرا، سیلتستون، دولومیت، آهک تریاس آذرین خروجى توف، گدازه‌هاى اسپلیتى، گرانیت نفوذى رسوبى آهک، آهک‌ور میکوله، شیل، شیل ماسه‌اى، ماسه‌سنگ، کنگلومرا، مارن، لایه‌هاى زغالسنگ پرمین آذرین دیاباز، گدازه‌هاى اسپیلیتى آندزیتى، توف سوبى آهک، توف ماسه‌اى، رادیولاریت کربونیفر ـ پرمین آذرین گابرو، سنگ‌هاى الترابازیک و بازیک کربونیفر دگرگونى مرمر رسوبى کنگلومرا، آهک کریستالین دونین رسوبى آذر آوارى، آهک، شیل   زمین شناسى ساختمانى محدوده نقشه 1:100000 آقدربند در حقیقت بخش بسیار کوچکى از ایالت زمین ساختى کپه داغ مى‌باشد. یکى از پیامدهاى مهم در این زون چین‌خوردگى سیمرین پیشین در شمال خاورى ایران، تشکیل حوضه‌هاى رسوبى کم‌ژرفا بوده است که به احتمال قوى از لیاس میانى آغاز شده و تا اواخر دورن سنوزوئیک (نورین) استمرار داشته است. در این حوضه رسوبى نخست لایه‌هاى شیلى و ماسه سنگى با سیمان آهکى تشکیل شده و به وسیله لایه‌هاى مارن، شیل و همراه با لایه‌هاى نازک آهک دنبال شده و سپس آهک ستبرلایه به وجود آمده است و بنابراین چرخه رسوبى در این قستم از ایران زمین که به دنبال دخداد زمین ساختى سیمرین پیشین آغاز شده به وسیله سنگ‌هاى شیلى و ماسه سنگ دریایى آغاز و سپس با رسوب‌هاى آوارى کم‌ژرفا تا تبخیرى به پایان مى‌رسد. ردیف رسوبى مربوط به این حوضه به طور دگرشیب روى سنگ‌هاى قدیمى تر قرار گرفته (پى سنگ این حوضه در ناحیه آق‌دربند دیده مى‌شود). در اواخر ژوراسیک رسوبات آوارى قرمزرنگى تشکیل شده که گاهى با لایه‌هاى گچى همراه است و نشانه آن است که در آن زمان از ژرفاى دریاى کپه داغ خیلى کاسته شده است. واحدهاى ساختارى در این محدوده عموماً از راستاى شمال باخترى ـ جنوب خاورى تبعیت نموده و عموماً به صورت چین‌هاى (تاقدیس و ناودیس) کشیده و تقریباً باریک تظاهر دارند. گسل‌هاى طولى همسو و در پیوند با ایالت‌هاى ساختارى در سطح منطقه است و غالباً داراى ساز و کار امتداد لغز راست‌بُر مى‌باشند. گسل‌هاى جوان تر که ساز و کار آنها پهنابُر مى‌باشد داراى راستاى شمال خاورى ـ جنوب باخترى هستند. در پایانه جنوب باخترى محدوده مورد مطالعه بخش کوچکى از سنگ‌هاى وابسته به پوسته اقیانوسى که در واقع محل برخورد دو ایالت ساختارى کپه داغ و ایران مرکزى مى‌باشد در معرض دید قرار مى‌گیرد.   زمین شناسى اقتصادى تنها معدن مشاهده شده در سطح این برگه معدن زغالسنگ آقدربند مى‌باشد که در حوالى روستاى آقدربند در شیل‌هاى قهوه اى رنگ و ماسه سنگ‌هاى تریاس (TRm) واقع شده است. زغالسنگ در این واحدها به صورت لایه‌هایى است که معدن زغالسنگ آقدربند خوراک خود را از این لایه‌ها تأمین مى‌نماید. بررسى رسوبات رودخانه اى در مناطق خشک در بررسى رسوبات آبراهه اى در مناطق خشک (مانند شرایطى که در اغلب نقاط کشورمان وجود دارد) شرایط آب و هوایى ژئومرفولوژیکى خاصى حاکم است که باعث ناهمگنى ژئوشیمیایى محیط مى‌گردند و در تفسیر نتایج این محیط‌ها نگران مزاحمت‌هاى حاصل از آن شرایط مى‌باشیم. شرایطى که در بالا بحث شد عبارتند از: الف) ناهمگنى در ریزش‌هاى جوى در مناطق خشک، که مى‌تواند منشأ خطاى ارزیابى پتانسیل معدنى این مناطق گردد. در این مناطق بخش قابل ملاحظه اى از ریزش‌هاى جوى، به صورت رگبارهاى پارکنده صورت مى‌پذیرد که ممکن است همه یک حوضه آبریز را با شدت یکسان نپوشاند. در این صورت فوقانى ترین رسوبات کف آبراهه بیشتر منعکس‌کننده ترکیب شیمیایى آن بخش از حوضه آبریز است که محصولات حاصل از فرسایش آن در آخرین فاز بارندگى از طریق چنین رگبارهایى به بخش‌هاى پائین تر حوضه حمل و روى رسوبات قبلى را پوشانده است. بدیهى است اگر چنین بخشى از حوضه آبریز محل توسعه هاله‌هاى ژئوشیمیایى اولیه باشد، آنومالى‌هاى ثانوى مشتق شده از آنها قوى خوا

کلید واژه ها: خراسان رضوى