گزارش پی جویی و بررسیهای اکتشافی بر در شمال شرق چهار گوش تکاب و مناطق مستعدد در ورقه ۱:۱۰۰،۰۰۰

نوع گزارش سایر
گروه سایر
استان زنجان
نویسنده محسن فرجاد باستانی
تاریخ انتشار ۲۳ اسفند ۱۳۸۱

خلاصه توضیحات

برو کانیهای معدنی آن از آن دسته مواد معدنی هستند که نه تنها بین عموم مردم بلکه بین کارشناسان زمین شناسی و معدنی نیز آن طور که باید و شاید شناخته شده نیست و اغلب دیده شده که آن را با بروم و صرفاً به دلیل تشابه لفظی بر با آن از یک طرف و معروف تر بودن بروم بدلیل کاربرد بیشتر آن و شناخت بیشتر افراد نسبت به آن از طرف دیگر اشتباه می گیرند . یکی از مهمترین دلائل ناشناخته ماندن مواد معدنی بر عدم استفاده و کاربرد معمولی آن در رابطه با نیازهای روزمره زندگی مردم و نیز عدم استفاده خام این ماده معدنی در صنایع عادی و سبک می باشد که بر خلاف برخی از مواد معدنی مثل گچ ، آهک، نمک ، منگنز، مس، آهن، آلومینیم و غیره که بدلیل کاربرد مستقیم آنها در صنایع شناخته شده و نقش قابل لمس آنها در زندگی مردم کاملاً برای مردم شناخته شده و آشنا هستند مواد معدنی بر چون غالباً از نظر کاربردی حتی بصورت خام هیچگونه کاربری مستقیم و ملموس را دارا نمی باشند لذا بهمین نسبت نیز ناشناخته باقی مانده اند .

توضیحات

فصل اول : کلیات 1-مقدمه برو کانیهای معدنی آن از آن دسته مواد معدنی هستند که نه تنها بین عموم مردم بلکه بین کارشناسان زمین شناسی و معدنی نیز آن طور که باید و شاید شناخته شده نیست و اغلب دیده شده که آن را با بروم و صرفاً به دلیل تشابه لفظی بر با آن از یک طرف و معروف تر بودن بروم بدلیل کاربرد بیشتر آن و شناخت بیشتر افراد نسبت به آن از طرف دیگر اشتباه می گیرند . یکی از مهمترین دلائل ناشناخته ماندن مواد معدنی بر عدم استفاده و کاربرد معمولی آن در رابطه با نیازهای روزمره زندگی مردم و نیز عدم استفاده خام این ماده معدنی در صنایع عادی و سبک می باشد که بر خلاف برخی از مواد معدنی مثل گچ ، آهک، نمک ، منگنز، مس، آهن، آلومینیم و غیره که بدلیل کاربرد مستقیم آنها در صنایع شناخته شده و نقش قابل لمس آنها در زندگی مردم کاملاً برای مردم شناخته شده و آشنا هستند مواد معدنی بر چون غالباً از نظر کاربردی حتی بصورت خام هیچگونه کاربری مستقیم و ملموس را دارا نمی باشند لذا بهمین نسبت نیز ناشناخته باقی مانده اند . از دلائل دیگر عدم شناخت این مواد معدنی ، کاربری فرآورده های مختلف ، پیچیده و فراوان آن در صنایع کوچک و بزرگ مختلف و متعدد است که با نامهای شیمیایی ، صنعتی و تجاری خاصی در بین متقاضیان خریدار و عرضه کننده های عمدتاً خارجی مطرح است . گر چه طیف وسیعی از صنایع بزرگ و کوچک مثل متالوژی و ذوب فلزات ، صابون سازی ، مواد پاک کننده و شوینده،تهیه چسب ها و حلال ها، تهیه ضد یخ ها ، چرم سازی ، کنترل حریق و جوشکاری و لحیم کاری، در ترکیب بنزین و مواد سوختی ، مواد ساینده، تهیه جواهرات، راکتورهای اتمی ، صنایع موشکی، عایق های الکتریکی ، فولاد سازی ، کاغذ سازی، لاستیک سازی، شیشه سازی و ساخت فیبرهای شیشه ای و ده ها مورد کوچک و بزرگ دیگر و نیز در طیف وسیعی از کاربرد آن در کشاورزی و داروسازی و پزشکی از آن استفاده می کنند اما چون مواد مورد استفاده ترکیبات بر نام های خاص و پیچیده صنعتی و تجاری دارند لذا غالباً بین مصرف کننده های خاص و عرضه کننده های مربوطه مانوس و آشنا می باشند چرا که تهیه فرآورده های این ماده معدنی دارای پروسه و فناوری های پیچیده است که فقط بعضی از کشورهای صاحب تکنولوژی مربوطه در حال حاضر قادر به ساخت و تهیه آنها می باشند و مصرف کننده ها فقط مواد تولید شده آنها را در جهت رفع نیازهای حیاتی خود در صنعت مجبورند تهیه نمایند . بنابراین بی دلیل نیست که نه تنها افراد عادی بلکه حتی دست اندرکاران مربوطه نیز با بسیاری از ترکیبات مختلف آن آشنایی کافی ندارند .  از دلائل دیگر ناشناخته ماندن بر و ترکیبات معدنی آن تعداد کم و بسیار اندک ذخائر شناخته شده این ماده معدنی اعم از اندیس ، کانسار و معدن فعال است بطوریکه در حال حاضر جز یک معدن فعال که همان معدن قره گل می باشد و یک کانسار در حال اکتشاف بنام اورجک و چند اندیس دیگر معدنی کوچک که بصورت پراکنده در سطح کشور شناخته شده اند معادن و ذخائر مهمی از این ماده معدنی در سطح کشور شناخته و مشخص نشده اند . از مهمترین دلائل محدود بودن ذخائر معدنی شناخته شده بر در کشور ما عدم بیرون زدگی این ماده معدنی بطور مشخص و دور از دید بودن آنست که آنهم اصولاً بخاطر ویژگیهای خاص زمین شناسی و متالوژنیکی آن می باشد که در جای خود درباره آن توضیح داده خواهد شد . دیگر اینکه ترکیبات این ماده معدنی بدلیل شباهت ظاهری بسیار زیاد آن به بسیاری از مواد معدنی تبخیری دیگر مثل گچ، نمک ، پتاس و سایر نمکهای سولفاته و کربناته تبخیری چه بسا بارها اتفاق افتاده باشد که در سطح زمین اگر بیرون زدگی هم داشته ممکن است بخاطر شباهت آنها به مواد معدنی فوق الذکر که بسیاری از آنها که شرایط بیرون زدگی کم ، ناچیز و بی اهمیت تلقی می گردند به آنها بی توجهی شده و افراد از کنار آن بی تفاوت گذشته باشند . لذا بهمین دلیل لازم است افرادی که به دنبال ظاهری این ماده معدنی با مواد معدنی مشابه فوق الذکر هر چقدر هم که ناچیز باشند توجه نمایند تا بلکه حتی الامکان شانس برخورد با آن را در سطح زمین و هنگام پی جویی از دست ندهند . بر و مواد معدنی وابسته به آن با توجه به ارز و اهمیت فراوان صنعتی و اقتصادی آن مدتی است مطمح نظر بخش های خصوصی و دولتی در چند دهه اخیر قرار گرفته است . بهمین دلیل سالیان درازی است که گروه های مختلفی در پی کشف آن در اقصی نقاط کشورمان بوده اند چنانکه در این راستا بخش دولتی نیز با تحمل هزنیه های نسبتاً زیادی سعی در پیدا کردن ذخیره اقتصادی جدید علاوه بر آنچه که تاکنون در کشور شناخته شده اند آنقدر ناچیز است که یهیچوجه تکافوی میزان مورد نیاز کشور را نمی دهد و بهمین دلیل است که در حال حاضر سالیانه بیش از 5000 تن انواع فرآورده های این ماده معدنی را از کشورهایی که دارای این ماده معدنی و تکنولوژی فرآوری آن هستند وارد می کنیم که اینمقدار با توجه به برنامه های توسعه کشور بویژه در بخش صنایع و نیاز روز افزون انواع صنایع بزرگ و کوچک به انواع فرآورده های این ماده معدنی را از کشور هایی که دارای منابع معدنی بر و تکنولوژی فرآوری آن هستند وارد می کنیم که این مقدار با توجه به برنامه های توسعه کشور بوِیژه در بخش صنایع و نیاز روز افزون انواع صنایع بزرگ و کوچک به انواع فرآورده های این ماده معدنی در آینده ای نزدیک پیش بینی می شود که میزان  فرآورده های مورد نیاز کشور به بیش از 10000 تن در سال برسد که با این ترکیب در صورتیکه خواسته باشیم در این مورد خودکفا گردیم علاوه بر آنکه معادنی را باید کشف کنیم که نه تنها حداقل بیش از 50000 تن ماده معدنی در سال بهره برداری داشته باشند بلکه تکنولوژی لازم جهت فرآوری انواع محصولات پیچیده مورد نیاز صنایع مختلف را نیز باید داشته باشیم تا قادر باشیم محصولات و فرآورده های متنوع و مختلف بر را خودمان تولید کنیم و اهمیت موضوع از آنجا معلوم می شود که بزرگترین و مهمترین و معروفترین معدن بر کشور که همان معدن قره گل است کلاً حدود 50000 تن ذخیره دارد که آنهم تاکنون حدود 30000 تن آن با تحمل مشکلات فروان استخراج شده که تازه بقیه هم طی سالهای آتی استخراج خواهد شد . همانطور که ملاحظه می شود تنها یکسال ماده معدنی بر مورد نیاز ما برابر کل ذخیره تنها معدن بر فعال کشور یعنی معدن قره گل است این امر می رساند که با توجه به ناشناخته ماندن ذخایر معدنی بر تاکنون، از این به بعد تا چه اندازه باید سرمایه و وقت و انرژی صرف اکتشاف این ماده معدنی با ارزش بنمائیم بنابراین از آنجا که تاکنون کلیه فعالیتهای چی جویی و اکتشافی انجام شده آنهم با آنهمه صرف وقت ، انرژی و سرمایه در پیدا نمودن حتی یک معدن کوچک اقتصادی کوچکتر از قره گل عقیم و بی نتیجه بوده است ، لذا ضمن اینکه از ایک طرف باید فکر کرد که چرا و چگونه آنهمه برنامه های اکتشافی که نوعاً توسط بعضی از اکتشافگران با تجربه نیز انجام شده بی نتیجه بوده است از طرف دیگر نیز باید نتیجه گرفت که یا روش های بکار گرفته شده اکتشافی اشتباه بوده است و یا اینکه اصولاً اکتشاف این نوع مواد معدنی نیاز به یک سری اطلاعات و دانسته هایی دارد که از ویژگیهای خاص برخوردار است که احیاناً به آنها توجه نشده و یا اینکه شاید بدلیل پیچیدگی اکتشافی خاص این ماده معدنی اصولاً روش های سنتی بکار گرفته و اکتشاف قدر به پاسخگویی لازم و کافی جهت دسترسی به این ماده معدنی خاص نبوده اند . از این رو لازم است تا کلیه عوامل کنترل کننده زمین شناسی ، ژئوشیمیایی ، اکتشافی و سایر عوامل علمی و فنی دیگر در ارتباط با اکتشاف صحیح و کاآمد این ماده معدنی مجدداً مورد بازنگری و بررسی جدی قرار بگیرند تا بلکه توفیقی در امر اکتشاف ذخایر جدیدتری از این نوع مواد معدنی عاید گردد .  2-تاریخچه : ترکیبات بر از نظرقدمت شناخت در جهان دارای تاریخ کهنی نیستند، این امر می تواند به دلائل گوناگون باشد ،از جمله اینکه اصولاً و ماهیتاً این ترکیبات امکان کاربرد در صنایع بسیار ابتدایی و مقدماتی تمدن های اولیه بشری را نداشته و اگر هم نوعاً بطور جزیی می توانسته اند مورد استفاده قرار گیرند اما عدم شناخت معدنکاران و صنعتکاران دنیای باستان نسبت به خواص آن باعث عقیم ماندن کاربرد آنها در صنعت می شده است . معهذا این ماده معدنی در دنیای شرق خیلی زودتر و بیشتر از دنیای غرب مورد شناسایی و استفاده قرار گرفته بوده است . بطور دقیق و مشخص معلوم نیست که این ماده معدنی برای اولین بار در کدام کشور کشف و مورد کاربرد واقع گردیده است ولی از آثار و شواهد موجود بر می آید که ایرانیان قدیم حداقل جزو اولین افرادی بودند که این ماده معدنی را مورد شناسایی قرار دادند و کاربرد اولیه آنرا در صنعت از جمله خاصیت کمک ذوب بودن آنها را در ذوب فلزات کشف کرده اند . در ایران از قدیم ترکیبات بر را بنام بوره مورد استفاده قرار می داده اند . همانطور که از ظاهر کلمه پیداست واژه بوره بسیار شبیه به واژه بورون (Boron) در زبان انگلیسی است که امروزه کلمه متداول عنصر بر و کانیهای مربوط به آن در دنیای امروز است . لذا بنظر می رسد که با توجه به ریشه لاتین نام این عنصرو شباهت آن به واژه معمول  و مورد استفاده آن در ایران قدیم و اینکه واژه دیگری غیر از واژه ایرانی بوره از زبانهای کشورهای دیگر در شکل دادن نام این عنصر دخالت نداشته اند می توان نتیجه گرفت که با احتمال بسیار زیاد ایران اولین کشوری بوده است که این عنصر و ترکیبات آنرا مورد شناسایی قرار داده و نوعاً در صنعت از آن بهره می برده است . کلمه بوره که معرب آن بورق نامیده می شود در زبان های فرانسه و انگلیسی ، بوراکس BORAX ، در زبان آلمانی BORASAURES و در زبان ایتالیایی BORACE نامیده می شود . به احتمال زیاد لغت بوره از کلمه ایرانی و باستانی بورک (BORAK) به معنی کپک روی نان های کهنه گرفته شده است . بوره نام یک دسته از بورات ها ، بی کربنات ها و کربنات ها نیز بوده است . گاهی هم به بوره نام شوره اتلاق کرده اند . از قدیم الایام و از زمان باستان نیز مواد معدنی بر گر چه بدلیل نوع کاربرد آنها در صنایع بویژه در ذوب فلزات و ریخته گری غالباً جایگزین نداشتند اما از جمله مواد معدنی معمولی و شناخته شده مثل سایر مواد معدنی نظیر طلا، مس ، آهن و غیره نبودند که همگان با آن آشنایی داشته باشند . از طرف دیگر گر چه این مواد معدنی نوعاً بخاطر عدم امکان جایگزینی توسط مواد معدنی دیگر دارای کاربری انحصاری بودند اما در عین حال از نظر کمی مورد مصرف زیادی با توجه به محدودیت کاربرد آنها در صنایع قدیمی نداشتند لذا خیلی هم مهم نبود که مثل مواد معدنی دیگر که دارای کاربری فراوان بودند تعداد معادن مربوط به آنها زیاد نباشد اما این امر در حال حاضر بگونه دیگریست بدین معنی که تعداد بسیار زیادی از صنایع بزرگ و کوچک هستند که به میزان زیادی وابسته به کاربرد مواد معدنی بر هستند بطوریکه بدون وجود آنها از آنجا که این نوع مواد معدنی جایگزین ندارند ساخت بسیاری از مصنوعات دچار وقفه و نقص می شود لذا پر واضح است که گرچه لزوم کشف ذخائر معدنی بردار در قدیم چندان مطرح نبود ولی امروزه بنابر دلائلی که ذکر شد کشف آنها با توجه به اهمیت و ارزش افتصادی فراوانی که این نوع مواد معدنی دارند از اهمیت فراوانی برخوردارند . با توجه به اینکه انواع رسوبات آبی این نوع مواد معدنی که معمولاً بصورت شوره که عمدتاً از جنس براکس و اولکسیت  ( برات آبدار سدیم و کلسیم-سدیم دار بر) بوده و براحتی در سطح زمین رخنمون پیدا می کنند غالباً زودتر و راحت تر در معرض دید قرار می گیرند و در عین حال بعلت خلوصاین نوع مواد دارای کاربردی مستقیم تری نسبت به سایر انواع آن می باشند لذا تصور می شود که اولین آشنایی افرادی که مبادرت به استفاده از مواد معدنی بر نموده اند به احتمال قریب به یقین از انواعی از این ماده معدنی بوده است که در بالا توضیح داده شد، چرا که انواع سنگی این نوع مواد معدنی بندرت در روی زمین خودشان را نشان می دهند ، مگر اینکه سایر عوامل زمین شناسی که مهمترین آنها عامل تکتونیکی می تواند باشد باعث بیرون زدگی آنها شده باشد که از شاخص ترین شاهد مثال های این نوع آثار و شواهد ، کانی سازی بیرون زده شده کانسار قره گل را می توان نام برد . این کانسار که در حال حاضر بزرگترین و مهمترین معدن بر در کشور است اولین بار در سال 1351 توسط بخش خصوصی شناسایی و بلافاصله مورد بهره برداری قرار گرفته است . از سایر نشانه های معدنی بر در کشور اندیس های معدنی محمد آبااوریون جنوب سبزوار، خاتون آباد شهر بابک کرمان که خیلی زودتر و پیش تر از کانسار قره گل مورد شناسایی واقع شده بوده اند و نیز نشانه های معدنی دیگر بر نظیر ندوشن تفت یزد ، کفه نوق و کشکوئیه رفسنجان ، عشین شمال انارک، ایستی سو شمال دریاچه ارویمه ، میانج و قرهآغاج و اورجک و رز (سیدلر) و حمزه خان زنجان را می توان نام برد . 3-دانستنیهای عمومی و تخصصی لازم در مورد بر و براتها در این بخش با آشنا شدن به کاربرد و اهمیت اقتصادی بر و ترکیبات آن در صنعت و نیز مطالعه و بررسی مشخصات عمومی وژئوشیمیایی و کانشی شناسی بر و ترکیبات مختلف آن ، شناخت ما نسبت به این عنصر و ارتباط آن با سنگها ، کانیهاو عناصری که بطور مستقیم یا غیر مستقیم از ابتدایی ترین مراحل تشکیل و تظاهر آن در سطح زمین تا آخرین مرحله که جایگیری، تجمع و ذخیره سازی ترکیبات معدنی بر است بیشتر خواهد شد . با پی بردن به ارتباطات بسیاری از مسائل زمین شناسی ، معدنی و اکتشافی از قبیل روابط ژنتیکی این عنصر با سنگها، کانیهاو عناصر دیگر، نوع سنگها، کانیهایی که از نظر کمی و کیفی در ارتباط با آن هستند . نوع سازندهای زمین شناسی در برگیرنده سنگ منشاء و سنگ ذخیره ، چگونگی فعالیت و رفتار عنصر مورد نظر در سنگها ، سازندهای مختلف و حوضه های تشکیل ذخائر کانساری تا حد زیادی مشخص تر شده  و افق دید ما را در ارتباط با شناخت هر چه بیشنتر مسائل زمین شناسی و اکتشافی که در نهایت منجر به کشف و بهره برداری ذخایر احتمالی ناشناخته ترکیبات معدنی این عنصر خواهد گردید بازتر و روشن تر خواهد نمود . 3-1-کاربرد و اهمیت اقتصادی بر و ترکیبات آن در صنعت برو ترکیبات متنوع آن دارای کاربردهای وسیع و مهمی در صنایع مختلف بزرگ و کوچک، کشاورزی، داروئی و پزشکی می باشند، بطوریکه به جرات می توان گفت که بدلیل عدم وجود عناصر و مواد جایگزین آن ، بعضی از شاخه های صنعتی وابسته به این عنصر یا متوقف می ماندند و یا با مشکلات اساسی و جدی روبرو می شدند . از مهمترین موارد استفاده بر و ترکیبات آن به موارد زیر می توان اشاره نمود : ترکیبات بر بعنوان کمک ذوب در صنایع متالوژی مورد استفاده قرار می گیرند، چنانکه با افزوده شدن به فولادهای آلیاژی باعث افزایش سختی پذیری آنها می گردند و نیز آلکیل برات که یک ترکیب آلی است برای جلوگیری از ایجاد پوسته روی فولادهایی که چندین بار حرارت می بینند بکار می رود . بعنوان یک عامل اکسیدزدا در واکنش های متالوژی فلزات غیر آهنی و بعنوان یک تصفیه کننده دانه ای در آلومینوم کاربرد دارد . در صنایع صابون سازی ، مواد پاک کننده ، شوینده ها ، تهیه چسب ها و حلال ها ، در ترکیب ضد یخ ، چرم سازی ، کنترل حریق ، جوشکاری و لحیم کاری ، در ترکیب بنزین و مواد سوختنی ، تیهه مواد ساینده ، تهیه جواهرات ، راکتورهای اتمی ، صنایع موشکی ، عایق های الکتریکی ، بعنوان جزیی از فلور اسپار برای تهیه فولاد ، کاغذ سازی جهت بالا بردن جلای کاغذهای نسوز ، تهیه فیبرهای شیشه ای و پشم شیشه ، جلوگیری از خورندگی و فساد فلزات ، جلوگیری از فساد مواد غذایی ، حشره کش ها ، عکاسی ، سفید کردن منسوجات ، لعاب سازی در صنایع سرامیک مثل سرویس های دستشویی ، بخاری ، یخچال و اجاق گاز ، ساخت مواد مولسیونی ، تولید خمیر شیشه ، صنایع دارویی و آرایشی مثل تهیه روغن و کرم ، رنگ مو ، خمیر دندادن ، خمیر ریش ، دهان شویه ، قطره چشم ، داروهای ضد ورم مفاصل ، تهیه ویتامین A ، داروهای ضد کلسترول ، ضد رشد تومور و باکتری ها ، در ترکیب کودهای شیمیایی مختلف ، در ساختن فتیله چراغها برای بالا بردن مقاومت فتیله ، در ساخت انواع عدسیهای شیشه ای ، برای بالا بردن درجه نسوزندگی چوب و درب چوبی و چهار چوب های فلزی و چوبی ، جهت جلوگیری در امر آتش سوزی و بخصوص در راه پله های اضطراری ساختمانها و در ب آنها از ترکیبات بر استفاده می شود . بکاریگری این نوع محصولات در اروپا اجباری است ، بطوریکه بیش از 10% تولید جهانی بر برای بالا بردن درجه نسوزندگی چوب بکار می رود . از ترکیبات بر بعنوان یک جذب کننده نوترونهای حرارتی در راکتورهای اتمی ، در فیوزهای تاخیری ، بعنوان یک ترحیک کننده در لامیپ های رادیویی و بعنوان یک ماده پوششی در باطری های خورشیدی استفاده می شود . ترکیباتی از بر مثل کاربید بر ، تییانیوم براید و تنگستن براید جزء سخت تر ین موادی هستند که تاکنون شناخته شده اند . کاربید بر در ساخت قطعات مقاوم به سایش مثل سر لوله ها و پیک ها و پخش کننده های پاششی ، لایه های یاتاقان و قطعات کوره استفاده می شود . در زمینه انرژی اتمی بعنوان المنت های کنترل راکتورهای اتمی و سپرهای محافظ تشعشع ، بعنوان ساینده ، در سنگ زنی ( تراشکاری ) و مته کاری به روش اولتراسونیک کاربر دارد . نیترو بر بعنوان کاتالیزور در تولید سیلیکون و بعنوان یک ماده آتش نشان برای آتش های منیزیمی بطور روز افزون استفاده می شود . تری فلورو بر بعنوان یک کاتالیزور در بسیاری از واکنش های آلی نظیر پلیمری شدن ، استری شدن و آلکیلاسیون بکار می رود . تیتانیوم دی بوراید برای ساختن الکترود جهت استفاده در آلومینیوم سازی مورد استفاده قرار می گیرد . از دیگر مصارف ترکیبات بر کاربرد آنها را در علف کش های آلی ، توسعه پلیمرهای غیر آلی محتوی بر ، استرهای اسید بوریک ، هیدریدهای بر ، ماده چسبنده رزین اپوکسی با پایه بر و ترکیبات دی بورین را می توان نام برد . سایر موارد کاربردی ترکیبات بر عبارتند از ساختن رزینهای اعلاء که اولین پلیمر تجارتی بر محسوب می شود و دارای خواصی مثل استحکام ، سختی ، مقاومت الکتریکی و مقاومت زیاد در برابر حرارت می باشد . ساخت فیلامانهای بر و ساختار کمپوزیت ، فیبراپوکسی – برو استفاده از بر در سازه های از مواردی هستند که توسط شرکت هایی مثل جنرال الکتریک ، صنایع هواپیما سازی لاکهید ، صنایع ایروجت ، جنرال ، صنایع جنرال تکنولوژی و چند کمپانی کوچک دیگر مورد بررسی و تحقیقات وسیع قرار گرفته اند . فیبراپوکسی – بر می تواند انقلابی در تولید مواد مصرفی در سازه های نظامی و غیر نظامی ایجاد کند . محققان در صنایع فیبر شیشه ای ، کوشش خود را بر توسعه خواص بسیار عالی در الیاف ، شیشه ای و فیبرهای توخالی متمرکز نموده اند . ترکیبات آلی بر نظیر برات استرها بعنوان مواد نم گیر ، واسطه سنتز و حلال های ویژه ، در کاتالیزورها ، شکل دهنده ها (Plasticizers) ، افزودنیهای چسبنده برای رنگ لاتکس ، مواد ضد آتش در پلاستیکها و پوشش های محافظ بکار          می روند . یک ترکیب آلی بر بعنوان ماده افزودنی به سوخت موتور اضافه می شود تا از احتراق زود هنگام آن ممانعت نماید . ترکیباتی از بر نظیر دی بورین (B2H6) ، پنتابورین (B5H9) ، دکابورین (B10H14) و آلکیل بورین ها در سوخت جت و موشک کاربردی بسیار عالی دارد . بر و ترکیبات آن با این گستردگی و دامنه بسیار وسیع کاربردی در انواع مختلف و فراوان صنایع مهم بزرگ و کوچک ، جز در موارد کم و نادر، عناصر و ترکیبات جایگزین ندارند ، بطوریکه بندرت اتفاق می افتد که در بعضی موارد  ،مواد دیگری بتوانند بجای ترکیبات بر کارساز باشند ، مثل موردی که از سود سوزآور و گندزداهای دیگری نظیر آن در تولید مواد پاک کننده بجای ترکیبات بر گاهی استفاده می گردد . در حالیکه در سایر موارد کاربردی فوق الذکر شاید بسختی بتوان موردی پیدا کرد که از مواد دیگر بجای بر و ترکیبات آن استفاده گردد و کم هزینه تر نیز باشد . بر به دو صورت بی شکل و بلورین تولید می شود . نوع بی شکل آن بصورت پورد سیاه تا زرد متمایل به سبز است و نوع بلورین آن بصورت جسمی جامد با رنگ روشن ، درخشان و سخت است . بر در بازار با درجه خلوص 90 تا 92 ، 95 تا 97 و 99 درصد عرضه می شود . تهیه بر عنصری خالص بسیار مشکل و پر هزینه است و لذا بهمین دلیل نیز دارای ارزش بسیار بالایی است . پرداختن بیشتر به شرح و تفصیل موارد عدیده مصرف بر در صنایع گوناگون و بررسی ویژگیهای ترکیبات آن در کاربردنشان جهت تولید محصولات مختلف صنعتی مقوله ایست که بحث گسترذه و مفصل جداگانه ای را می طلبد که از حوصله و هدف این نوشتار خارج است . اما با توجه به اینکه کاربرد این ماده معدنی در صنایع شیشه سازی دامنه ای بسیار وسیع و فراگیر دارد و از طرف دیگر در کشور ما نیز کاربرد این بخش از موارد مصرف ترکیبات بر از جمله مواردی است که از اهمیت زیادی برخوردار است ، لذا بطور مختصر مطالبی در این زمینه ذبلاً ارائه می گردد . در قرن نوزدهم میلادی ، بخصوصو در کشور آلمان قدمهایی در جهت بر طرف کردن عیوب نوری شیشه ها برداشته شد . این مهم زیمنه ای شد تا رشد و توسعه بیشتری جهت ساخت انواع شیشه های مرغوب صورت گیرد . پس از جنگ جهانی اول و نابود شدن کارخانجات مهم اروپا، شرایط مناسبی برای توسعه این صنعت در ایالات متحده فراهم گردید . در فاصله بین دو جنگ جهانی ، شیشه هایی به بازار عرضه شدند که از سیلیکاتهای بر تهیه می شدند . این شیشه ها دارای خواصی چون مقاومت در برابر انبساط، مقاومت در برابر حرارت و مقاومت در برابر شوک های حرارتی بودند . در مدت جنگ جهانی دوم بهمراه رشد سریع صنایع الکترونیک و نیاز به ساخت شیشه های برو سیلیکات به میزان تقاضای اینگونه شیشه ها افزوده شد و کارخانجات عرضه کننده درصدد رفع نیاز بازار بر آمدند . فایبرگلاس که ماده اصلی آن از بر و سیلیس با ترکیبات قلیایی کم می باشد ، موارد مصرف زیادی یافته است همچنین از اسید بوریک و بوراکس بعنوان مواد خام مورد نیاز در صنعت شیشه سازی استفاده فراوان می شود . البته انتخاب مواد خام حاوی بر بیشتر تابعی است از اندازه و نوع تجهیزات کارخانه ذوب شیشه ، بعنوان مثال در ساخت شیشه تجاری ایوتال        ( Eutal یا E-glass) به کوره های بزرگ گاز سوز با کوره های پیش گرم کننده هوا نیاز است . با این حال در بعضی موارد جایگزین کردن این مواد خام با یکدیگر عملی می باشد . امروزه از کلمانیت بجای سنگ آهک و اسید بوریک جهت افزایش سرعت  ذوب شیشه استفاده می شود . این افزایش سرعت باعث بیشتر شدن مقدار تولید کوره در هر شیفت کاری می گردد . اولکسیت نیز معمولاً جانشین خوبی برای براکس محسوب می شود ، از آنجا که کلمانیت عملکرد اولکسیت ، مقداری کربنات سدیم به آن اضافه می کنند . در شیشه هایی که  نیاز به خلوص بیشتر و رنگ با کیفیت بالا وجود دارد ترجیح داده می شود از اسید بوریک و یا براکس خالص استفاده شود ، زیرا کلمانیت و اولکسیت هر دو بیش از حد مجاز دارای ناخالصی اکسید آهن و سولفات می باشند .   3-2-مشخصات عمومی بر (B) عنصر بر (Boron) با علامت اختصاری (B) مشخص و جزء شبه فلزات محسوب می گردد. این عنصر پنجمین عنصر در جدول تناوبی عناصر و عدد اتمی آن 5 می باشد . بر تنها شبه فلزی است که کمتر از چهار الکترون در آخرین مدار اتمی خود دارد . جرم اتمی آن 82/10 است و سبک ترین عنصر گروه سوم جدول تناوبی محسوب می گردد . ساختمان الکترونی آن 1S2 2S2 2P1 است . ظرفیت این عنصر 3 و 5  است ، شعاع اتمی 98/0 آنگستروم ، شعاع یونس 2/0 آنگستروم ، شعاع کووالانسی 82/0 آنگستروم ، چگالی آن 31/2 گرم بر سانتیمتر مکعب و سختی آن بسیار زیاد بوده و در حد 3/9 در مقیاس موس (Mohs) است بطوریکه روی کاربوراندوم خراش می اندازد ، اما در عین حال در ارتباط با کاربرد آن در بسیاری از وسائل و ابزارهای مختلف بسیار ترد و شکننده است . سطوح شکسته آن بصورت ته استکانی (Conchoidal) ، نقطه ذوب آن حدود 2300 درجه سانتیگراد و نقطه جوش آن حدود 2550 درجه اسنتیگراد می باشد . بالا بودن نقطه ذوب و نقطه جوب بر نشان دهنده پیوندهای محکم بین اتمهای آن می باشد . بنابراین می توان پیش بینی کرد که بجای پیوندهای شبه فلزی بین اتمهای این عنصر در شبکه بلوری آن ، پیوندهای کووالانی وجود داشته باشد . در صورتیکه این فرضیه درست باشد باید انتظار داشت که قابلیت رسانایی الکتریکی و گرمابی این عنصر کم باشد . بر بااندازه بسیار ناچیز شعاع یونی خود) (0.24  کمترین شعاع یونی را در بین کلیه عناصر در طبیعت داراست . این عنصر بطور خالص و آزاد در طبیعت وجود ندارد و تاکنون نیز باین صورت شناخته نگردیده است . بر همچنین آلومینیم دارای خواص عناصر آمفوتر است . گر چه بر دارای ظرفیت های 3 و 5 است ولی تقریباً همواره با ظرفیت 3 خ

کلید واژه ها: زنجان