گزارش رخداد زمین­لرزه ۱۲ تیرماه ۱۳۹۱ خواف

نوع گزارش درج نوع گزارش براى مدیر
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
استان خراسان رضوى
نویسنده رضا تاجیک، معصومه اسکندرى، بهنام اویسى
تاریخ انتشار ۲۳ تیر ۱۳۹۱

خلاصه توضیحات

در روز دوشنبه 12 تیرماه 1391 خورشیدى (برابر با 2 ژولاى 2012) و در ساعت 02:31 دقیقه بامداد

توضیحات

 گزارش رخداد زمین­لرزه 12 تیرماه 1391 خواف رضا تاجیک، معصومه اسکندرى، بهنام اویسى دفتر بررسى مخاطرات زمین شناختى  سازمان زمین شناسى کشور گروه لرزه­ زمین­ساخت و زلزله­ شناسى  در روز دوشنبه 12 تیرماه 1391 خورشیدى (برابر با 2 ژولاى 2012) و در ساعت 02:31  دقیقه بامداد به وقت محلی زمین­لرزه­اى با بزرگاى 3/5  در مقیاس MN شهرستان خواف در استان خراسان رضوی را لرزاند. شهرستان مرزی خواف با 120 هزار نفر جمعیت در 270 کیلومتری جنوب غربی شهر مشهد واقع شده است.  رومرکز این رخداد توسط مرکز لرزه نگارى موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران  با مختصات 93/59 درجه طول خاورى و 48/34 درجه عرض شمالى گزارش گردید. این رومرکز در حدود 21 کیلومتری جنوب غرب خواف، 15 کیلومتری شمال قاسم آباد و 22 کیلومتری غرب شهر نشتیفان (در منطقه کلاته ها) واقع مى باشد. ژرفاى کانونى این رخداد 28 کیلومتر اعلام شده است. قدرت این زمین لرزه به گونه‌اى بود که در در اکثر مناطق و روستاهای شهرستان خواف و شهرستان‌های مجاور مانند تربت‌حیدریه، رشتخوار، قاین و گناباد عبور امواج و تکان زمین به خوبى احساس گردید. پس از وقوع زمین لرزه اصلى، مردم منطقه مرزی خواف، تایباد و تربت حیدریه، از خانه های خود بیرون آمده و به دلیل وقوع پس لرزه های متعدد، بسیاری از مردم شب را در حیاط منازلشان، خیابان ها، میانه بلوارها، پارکها و در ماشین های خود به صبح رساندند. این زلزله 150 نفر مجروح در پى داشت ولى خسارت جانی نداشته است.  روستاهای نزدیک به مرکز حادثه از جمله روستاهای نقاب، پشت ساباد، ارزنه، رزان، بقصانی و چند روستای دیگر که همگی در محدوده کلاته ها واقع اند، دچار خسارات شده اند و سقف و دیوار تعدادی از منازل مسکونی واقع در روستای نقاب ریخته شده و همچنین دو واحد مسکونی در شهر قاسم آباد نیز ترک برداشته است. همچنین به سه اثر باستانی و تاریخی شهرستان خواف از جمله مسجد ملک زوزن، آسبادهای (آسیاب بادی) نشتیفان و رباط کال جنگی خسارت وارد کرده است.   موقعیت مکانى اولین پیشلرزه که در حدود 15 ساعت قبل از رخداد اصلى و با بزرگای 5/2 گزارش گردیده، در  34 کیلومتری شهرستان خواف و 22 کیلومتری شرق سنگان مى باشد. 5 پسلرزه با بزرگاى بین  5/2 تا 9/3 توسط مرکز لرزه نگارى کشورى ثبت گردیده است (شکل-1).   شکل-1 . موقعیت رومرکز زمین لرزه 12 تیرماه 1391 خواف به همراه پسلرزه ها. برآورد شدت زمینلرزه در منطقه نشان مى دهد که بیشینه شدت در نقطه صفر شدت (بر پایه مدل) برابر با 6  مى باشد.  محاسبات انجام شده نشان مى دهد که شدت 5 زمینلرزه مى بایست دستکم مساحتى با شعاع  8  تا 10 کیلومترى از مرکز زمینلرزه را در برگرفته باشد.  گسل مسبب زمینلرزه رو مرکز زمین لرزه اصلی با سازوکار ژرفی راندگى (بر پایه حل سازوکار  کانونى گزارش شده)، بین دو گسل جنگل و خواف و متمایل به پهنه گسلى سنگان مى باشد.  گسل خواف با درازای 70 کیلومتر و میانگین امتداد 135 درجه آزیموتى  بین بخش پایانه خاورى گسل درونه در شمال و گسل جنگل در جنوب قرار گرفته و هم امتداد با آنهاست.  بررسى ها نشان مى دهد که موقعیت مکانى مرکز بیرونى رخداد زمینلرزه با موقعیت مکانى و امتداد گسل سنگان همخوانى مناسبى را داراست. از این رو مى توان گسل سنگان را به عنوان گسل مسبب براى رویداد زمینلرزه 12 تیرماه 1391 انگاشت. این گسل با طول 3 ±26 کیلومتر، در بخش خاورى خود توپوگرافى برجسته اى را ایجاد نموده است. سازوکار گسل بر پایه سنجش از دور نگاره هاى ماهواره اى و مدل توپوگرافى، راندگى با شیب صفحه گسل به سوى شمال خاور است. بر این اساس پیش بینى مى گردد که صفحه کمکى براى حل سازوکار کانونى پیشنهاد شده (USGS & GFZ)  شیب رو به جنوب باختر باشد.  تغییر شکل در واحد هاى سنگى بر روى فرادیواره گسل سنگان به گونه اى است که مولفه اصلى براى گسل را مولفه راندگى پیش بینى مى کند. حل سازوکار کانونى این رخداد اینچنین برآورد را تایید مى نماید. در این شرایط تغییر توپوگرافى شدید در امتداد گسل و در طول 25 کیلومتر که ناشى از تغییر شکل هاى فعال بر روى شیب گسل مى باشد را نمى بایست کم اهمیت دانست. یادآور مى گردد که گسل سنگان به سوى بخش هاى شمال باختر با تغییر 30 درجه اى در امتداد به گسل خواف مى پیوندد. در این مسیر کاهش در شدت فرایش واحدهاى سنگى به خوبى قابل ردیابى است. اینچنین کاهش در میزان فرآیش را مى توان به تغییر در سازوکار جابجایى بر روى صفحه گسل پیوسته دانست و نمى بایست موضوع کاهش خطر رخداد زمینلرزه براى گسل خواف پیوند داد. گسل درونه تقریباً در فاصله 50 کیلومتری شمال و گسل جنگل تقریباً در فاصله 5 کیلومتری جنوب گسل خواف قرار دارند. گسل جنگل با درازای حدود 111 کیلومتر و راستای کلی NW-SE  در انتهای شمال غربی خود به گسل دوغ آباد می رسد. گسلهای زمین لرزه اى خواف و جنگل از جمله گسلهای کواترنری و فعال با سازوکار اصلی معکوس می باشند. فاصله رو مرکز زمینلرزه از گسلهای جنگل و خواف و درونه به ترتیب 5 و 7 و 45 کیلومتر می باشد. شدت زمینلرزه برآورد شدت زمینلرزه در منطقه نشان مى دهد که بیشینه شدت در نقطه صفر شدت (بر پایه مدل) برابر با 6  مى باشد.  محاسبات انجام شده نشان مى دهد که شدت 5 زمینلرزه مى بایست دستکم مساحتى با شعاع  8  تا 10 کیلومترى از مرکز زمینلرزه را در برگرفته باشد. این در حالى که اثر امتداد گسل سنگان در الگوى گسترش امواج به گونه اى است که کشیدگى منحنى شدت را در راستاى NW-SE در پى داشته است. برآورد انجام شده از شدت زمینلرزه 12 تیرماه 1391 خواف بر پایه مدل هاى جبرى بوده است و پیش بینى مى گردد که بدلیل اثر توپوگرافى در فرادیواره گسل (بخش شمال خاورى گسل سنگان) الگوى تاثیر امواج به سوى شمال خاورى نایکنواخت بوده باشد. پیش بینى مى گردد که این ویژگى براى بخش هاى جنوب باخترى گسل معکوس باشد.  زمینلرزه هاى تاریخى بررسى زمین لرزه هاى تاریخى در گستره مورد مطالعه نشانگر این مطلب است که این منطقه حوادث لرزه ای متعددی را تجربه کرده است. همچنین شایان ذکر است که بیش از 21 زمین لرزه دستگاهی بزرگتر از 5  در طی یکصد سال اخیر در این منطقه( شعاع 100 کیلومتری خواف) رخ داده است که چهار زمین لرزه با بزرگاى بیش از 5/6 و یک زمین لرزه با بزرگاى بیش از 0/7 بوده است (جدول-1 ) که در ادامه به تعدادی از مهمترین آنها اشاره می شود. -          زمین لرزه 21 اکتبر سال 1336 میلادى، خواف(جیزد- جوزان): در اوایل بامداد دوشنبه 14 ربیع الاول 737ه.ق زمین لرزه فاجعه بارى در خراسان در منطقه خواف روى داد. شهر جرد به تمامى ویران شد و در روستاهاى میان جرد و زوزن 20000-30000 تن جان خود را از دست دادند. این زمین لرزه با بزرگاى 3/7 Ms بزرگترین زمین لرزه این گستره تا شعاع 100 کیلومترى است. احتمال دارد که رویداد این زمین لرزه در نتیجه فعالیت گسل جنگل بوده باشد. -          زمین لرزه 15 فوریه سال 1549 میلادى، خاور قاین: در شب چهارشنبه 17 محرم سال 956 ه.ق زمین لرزه بزرگى در منطقه قاین روى داد. زمین لرزه پنج روستا را، احتمالا در منطقه زیرکوه، کاملا ویران کرد و 3000 تن جان باختند. بزرگاى این زمین لرزه 7/6 Ms است. احتمال دارد که رویداد این زمین لرزه در نتیجه فعالیت گسل هاى کریزان،پاوک و یا دشت بیاض  بوده باشد. -          زمین لرزه مه سال 1619 میلادى، دوغ آباد: زمین لرزه ویرانگرى در منطقه زاوه و محولات در خراسان در سال 1028 ه.ق دوغ آباد را ویران کرد. به رغم این واقعیت که بیشتر مردم در بیرون و در کشتزارها بودند زمین لرزه حدود 800 نفر را در شهر و بیرون آن کشت. بیشینه بزرگاى این زمین لرزه 5/6 Ms برآورد گردیده است. بیشینه شدت رومرکزى این زمین لرزه VIII   در مقیاس اصلاح شده مرکالى است. احتمال دارد که رویداد این زمین لرزه در نتیجه فعالیت گسل هاى جنگل و یا دوغ آباد بوده باشد. -          زمین لرزه 14 نوامبر سال 1979 میلادى، کریزان- خواف: در اثر این زمین لرزه قنات هاى کریزان ویران شد و تا خواف آسیب و تلفات به بار آورد و حدود 420 تن کشته شدند. درازاى گسلش در حدود 20 کیلومتر و جابجایى آن از نوع راستگرد و افت هاى قائم آن بسوى باختر است، اندازه این جابجایى ها و افت ها در حدود 1متر است. این زمین لرزه در 29 کیلومترى شمال باختر آبیز در استان خراسان جنوبى،37 کیلومترى شمال باختر حاجى آباد در استان خراسان رخ داد.  بزرگاى این زمن لرزه 6/6 Ms  بوده است. با توجه به مطالب فوق الذکرو همچنین با در نظر گرفتن موقعیت رومرکز این زمین­لرزه و عدم قطعیت مکانی 87/0 کیلومتر در جهت شمالی- جنوبی و 2/2 کیلو متر در جهت شرقی- غربی، به نظر می­رسد که سامانه های گسلى خواف مسبب این رویداد لرزه­اى باشد. شایان ذکر است که برای  ارائه مطالب مستند و دقیقتر، بازدید هاو بررسی های میدانی ضروری می باشد. Date(yyyy/mm/dd) Lat. Lon. Depth Mag. Ref. Region 1907/03/29 34.7 60.2   mb:6.2 BER,M Khorasan(center), North of Khaf 1918/03/24 35.08 60.69   mb:6.3 AMB Khorasan(center), South of Torbat-e jam 1936/06/30 33.68 60.05 33 mb:6.2 AMB East of Qaen 1950/09/24 34.5 60.7   Ms:5.9 NAB Khorasan(center), South-West of Taybad 1958/09/16 34.37 59.52   Ms:5 NAB Khorasan(center), South-West of Khaf 1968/09/04 34.04 59.42

کلید واژه ها: خراسان رضوى