گزارش مقدماتی زمین لرزه اهر- ورزقان

خلاصه توضیحات

در پى رویداد دو زمین‌لرزه پیاپى ساعات 16:53 و 17:04 شنبه مورخ

توضیحات

معاونت زمین شناسی دفتر بررسی مخاطرات زمین شناختی                     مدیریت شمال باختری(مرکز تبریز)                              زیست محیطی و مهندسی                           گزارش مقدماتی زمین لرزه اهر- ورزقان م ج بلورچی، ش سلیمانی آزاد، م فریدی، اویسی، ج. قلمقاش، سرتیپی  نیرومند و پرسنل مرکز تبریز یکم شهریور 1391   در پى رویداد دو زمین‌لرزه پیاپى ساعات 16:53 و 17:04 شنبه مورخ 21 امرداد ماه 1391 با بزرگاى به ترتیب 6.2 و 6 در مقیاس محلى در گستره اطراف شهرستان هاى اهر، ورزقان و هریس در آذربایجان شرقى، تیم هایی متشکل از کارشناسان مدیریت شمال باخترى(از مرکز تبریز) و گروه لرزه زمین ساخت و زلزله شناسى دفتر بررسى مخاطرات زمین شناختى، زیست محیطى و مهندسى سازمان (از تهران) به منطقه آسیب دیده اعزام گردیدند. در رویداد این دو زمین‌لرزه متاسفانه دستکم 300 نفر از هموطنانمان جان باختند و بیش از 2500 نفر نیز مجروح شدند. گستره رومرکزى این دو رخداد مهلرزه‌اى در پهنه اى با تمرکز بالاى جمعیت روستایى واقع گشته و از این رو بیش از 150 روستا از 20 تا100 درصد متحمل خسارت شدند. در ذیل به ارائه روند اجراى مطالعات و بخشى از نتایج پژوهشى بررسى هاى دفترى و میدانى تیم هاى تخصصى یاد شده مى پردازیم.   -          در گام نخست و بلافاصله پس از اطلاع از رویداد زمین لرزه، گروه لرزه زمین ساخت و زلزله شناسى اقدام به تهیه نقشه آنی هم شدت زمین‌لرزه بر پایه مدل های نرم افزاری و تعیین جمعیت در معرض خطر نمود و اطلاعات حاصله را از طریق درگاه الکترونیکى سازمان جهت استفاده در مدیریت بحران و امداد و نجات در اختیار همگان قرار داد.     نقشه آنى هم شدت زمین لرزه بر پایه مدل نرم افزاری. بیشینه شدت احتمالی در رومرکز در مقیاس مرکالی 9     نقشه مدل ارتفاعی رقومی(DEM) که در آن بردارهای جابجایی پوسته اندازه گیری شده توسط شبکه ژئودینامیک سراسری (سازمان نقشه برداری کشور)، رومرکز زمین لرزه های اهر-ورزقان و پسلرزه های آن و حل سازکار کانونی زمین لرزه نخست از دو مرجع جهانی به همراه موقعیت گسله شمال تبریز و گسله مسبب آورده شده است.   نقشه هم شدت زمین لرزهو موقعیت روستاها، رنگ نشانگر شدت است.                          هیستوگرام جمعیت تحت تاثیر در شدت های متفاوت،                                                                                                      کل جمعیت در معرض خطر شدت 6 و بالاتر13576نفر                   خلاصه ویژگی های لرزه شناختی دو زمین لرزه اهر- ورزقان  در گام بعدى بر اساس پژوهش هاى دفترى و با بررسى نقشه گسله هاى جنباى ایران (حسامى و همکاران، 1382) مشخص گردید که هیچ پهنه گسلى جنبایى در این بخش از شمال باخترى ایران به نقشه کشیده نشده است. بخش شمال باختری نقشه گسله های فعال ایران که در آن برای محدوده مورد بررسی که با ستاره مشخص شده گسل فعالی معرفی نشده است. با این وجود بررسى نقشه هاى زمین شناسى ( در دو مقیاس 1:250000 و 1:100000) روشنگر به نقشه کشیدن شدن دستکم بخش هایى از یک پهنه گسلى بنیادین خاورى-باخترى( همخوان با راستاى گسلى مورد انتظار از بررسى سازوکارهاى کانونى این 2 رخداد لرزه‌اى) بود. بخشی از نقشه زمین شناسی1:250000 اهر که در آن زون گسلی مورد نظر بصورت خط چین به نقشه کشیده شده. بخشی از نقشه زمین شناسی 1:100000  خوجا که در آن بخش هایی از باختر و خاور گسل مسبب زمین لرزه به نقشه کشیده شده.  در گام بعد، با بررسى آمار مربوط به روستاهاى صد درصد آسیب دیده و مقایسه موقعیت آنها با ساختارهاى خاورى- باخترى پیشتر به نقشه کشیده نشده( بر پایه تصاویر ماهواره‌اى و مدل ارتفاعى رقومىDEM )، تمرکز این گونه روستاها در راستاى یک پهنه گسلى احتمالى روشن گردید( 6 نقطه). نقشه مدل ارتفاعی رقومی، تخریب روستاها و نقاط پیش بینی شده(ستاره های قرمز=روستاهای تخریب شده، نقاط Aو B نقاط پیش بینی شده برای بررسی صحرایی) با تمرکز بررسى هاى روزمینى بر روى این مناطق، در روز دوشنبه  در 4 نقطه از این نقاط پیش بینی شده، گسیختگى مرتبط با زمین‌لرزه در یک زون خاورى- باخترى به اثبات رسید و از طریق سایت سازمان براى استفاده سایر محققین منتشر شد. در این بررسى طول گسیختگى و گسلش مربوط به این زمین‌لرزه بین 15 تا 20 کیلومتر اعلام شد.   نقشه موقعیت گسله مسبب زمین لرزه اهر- ورزقان    گسلش سطحی زمین لرزه اهر – ورزقان با کمینه 65 سانتی متر جابجایی راستالغز راستبر و 25 سانتی متر شاغولی،جاده ورزقان     گسلش سطحی زمین لرزه اهر – ورزقان با کمینه 50 سانتی متر جابجایی راستالغز راستبر و 15 سانتی متر شاغولی، جاده ورزقان   گسلش سطحی زمین لرزه اهر – ورزقان با کمینه 5 سانتی متر جابجایی راستالغز راستبر و5 سانتی متر شاغولی، جاده اهر گسلش سطحی زمین لرزه اهر – ورزقان با کمینه 25 سانتی متر جابجایی راستالغز راستبر و 20 سانتی متر شاغولی، باختر جاده اهر   در این مدت رخداد بیش از هزار  پسلرزه خرد و کلان در طی ده روز با بزرگای تا 3/5 در جنوب باختری اهر و شمال خاوری شهرستان تبریز موجب نگرانی مردم منطقه به ویژه شهر تبریز گردید به گونه که اهالی منطقه رزوهای اخیر در فضای باز به سر برده و روند عادی زندگی آنها مختل گردیده بود. در این بین کارشناسان سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور که از دقایق اولیه رخداد زمین‌لرزه در منطقه در کنار مردم و مسئولان ستاد بحران استان حضور داشتند تلاش نمودند تا ضمن مطالعه زمین شناسی زمین‌لرزه اخیر و به سوالات متعدد مردم و مسئولان کشور در باره احتمال وقوع زمین‌لرزه بزرگتر به ویژه در ارتباط با گسل تبریز پاسخ علمی و قانع کننده ای ارائه نمایند در این گزارش ها شرح فعالیتهای سازمان در روزهای بعد از زمین‌لرزه ارائه شده است(بیش از 10 مصاحبه تلویزیونی و رادیویی). برآورد اولیه میزان تخریب در منطقه مراکز جمعیتی، سازه های صنعتی، دامداری و کشاورزی، خطوط انتقال انرژی، آب، برق و گاز ، راهها و پل‌ها در منطقه ای به وسعت بیش از 2500 کیلومترمربع در محدوده سه شهرستان هریس، اهر و ورزقان تخریب شده و یا دست کم خسارت دیده اند. برآورد اولیه میزان خسارت بیش 1000 میلیارد تومان بوده است.    ارزیابی ساختگاه روستاهای ویران شده از دیدگاه زمین شناسی و مخاطرات زمین شناختی: پس از زمین‌لرزه مخرب 21 مردادماه و ویرانی بیش از 150 روستا و اسکان موقت اهالی منطقه ، برنامه بازسازی سریع روستاها در دستور کار استانداری و ارگانهای دیگر منطقه قرار گرفت. در این مرحله سوال مهمی در پیش روی مسئولان منطقه قرار داشت که آیا محل فعلی روستاها برای بازسازی مناسب است؟ در این مرحله سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور با ارائه طرحی ضربتی و تصویب آن در جلسه هیئت دولت، بازدید از محل روستاها را با هدف بررسی زمین شناسی، زمین ریخت شناسی و مخاطرات زمین شناختی آنها در دستور کار خود قرار داد تا با روش علمی و کارشناسی محل روستاها بررسی و راهکارهای علمی بازسازی ارائه گردد. به منظور دستیابی به این مهم 5 گروه کارشناسی متخصص و با تجربه( هر تیم حداقل دو کارشناس ارشد) تشکیل شد و با تهیه یک چک لیست مناسب به شکل یکنواختی تمام روستاها مورد بررسی قرارگرفتند. این روستاها در سه فرمانداری هریس، اهر و ورزقان به 170 روستا بالغ شد وکل این بازدیدها در طی 5 روز بصورت شبانه روزی بانجام رسید. با جمع بندی اطلاعات اولیه در مورد روستاهایی که محل استقرار آنها برای بازسازی با خطر معرفی شده بود( حدود 40 روستا) برنامه ریزی بازدید مجدد توسط تیم کارشناسان خبره انجام گرفت که حداکثر تا فردا به پایان میرسد. نتیجه این اقدام استثنایی سازمان گزارشی خواهد بود که جهت آغاز مرحله بازسازی در اختیار استانداری محترم آذربایجان غربی قرار خواهدگرفت. موقعیت مکانی روستاهی بررسی شده( ضربدر قرمز کوچک) شایعه خطر فعالیت قریب الوقع گسل تبریز و نقش سازمان: متاسفانه مانند دیگر رویدادهای مخاطرات در کشور( بویژه در زمین لرزه ها این مورد به فراوانی دیده می شود)پس از کنترل پیامدهای ناگوار زمین‌لرزه اهر-ورزقان توسط مدیریت بحران و ارگانهای ذیربط، با رخداد پسلرزه های متعدد در منطقه و احساس آن در شهر تبریز، شایعه رخداد زمین لرزه ای بزرگ و قریب الوقع در گسل تبریز در منطقه قوت گرفت به گونه ای که مردم شهر به دلیل هراس از این پدیده، خانه های خود را ترک نموده و روزها در فضای باز به سر بردند. در این بین، بحث غیر علمی در شبکه های ماهواره ای و اظهار نظرهای غیر کارشناسی عده ای موجب گسترش اضطراب در شهر شده بود. به همین منظور کارشناسان سازمان تلاش نمودند با بررسی داد های دستگاهی و مدل‌های لرزه ای به سوالهای زیر پاسخ علمی دهند :  آیا فعالیت گسل گوشه داغی (گسله مسبب زمین لرزه اخیر) موجب فعالیت گسل شمال تبریز خواهد شد؟ در این راستا سازمان با اتکا به توان علمی کارشناسان خود در جلسات کارشناسی مدیریت بحران شرکت نمود و مطالب زیر را عنوان نمود: گسله تبریز یکى از گسله هاى شناخته شده و فعال کشور است و همانطور که پیش از رویداد زمین لرزه اهر امکان جنش آن وجود  داشت همچنان امکان آن وجود دارد. شهر تبریز در گذشته تاریخى خود بارها زمین لرزه هاى بزرگى را تجربه نموده است و بنابر این دور از انتظار نیست که در آینده زمین لرزه اى بزرگتر از زمین لرزه اهر را تجربه نماید، اما زمان رویداد آن همچنان درهاله ای از ابهام است و از نظر علمی قابل پیش‌بینی نیست. رویداد پس لرزه ها بعد از هر رخداد زمین لرزه امرى طبیعى است که انتظار مى رود تا چند هفته آینده نیز ادامه یابد. اما اینکه این پس لرزه ها زمین لرزه بزرگ دیگرى را در پى خواهند داشت قبل پیش‌بینی نیست. همچنین نمودار تاریخ رخداد/ بزرگی زمینلرزه‌های این منطقه نشان می دهد در روزهای اخیر تعداد و بزرگی پسلرزه های کاهش یافته است و به نظر می رسد منطقه به سمت پایداری می رود. بر پایه نقشه موقیعت جغرافیایی اثر روسطحی زمین‌لرزه اصلی و پس لرزه های منطقه، تمام لرزه های بزرگتر از 5/2 ریشتر پیرامون گسل گوشه داغی قرار دارند و به نظر می رسد تمام آنها در ارتباط با گسیخت این گسل رخ داده اند.  به عبارت دیگر داده‌های دستگاهی موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران نشان می دهد هیچیک از زمین‌لرزه های اخیر در ارتباط با فعالیت گسل تبریز نبوده است.  در جلسه مشترک کارشناسان موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران تاکید نمودند بر پایه اطلاعات این موسسه رفتار لرزه ای گسل تبریز در یک هفته قبل و بعد از زمین‌لرزه اهر –ورزقان هیچ تغییری دیده نشده است. لذا مردم شهر تبریز با همان آرامش یا نگرانی زمان قبل از وقوع زمین‌لرزه اخیر باید زندگی نمایند. پراکندگی و بزرگی رومرکز زمین لرزه ها بر اساس گزارش موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران برروی نقشه زمین شناسی منطقه. این شکل محل گسل جنوب اهر-ورزقان  و گسل شمال تبریز به گونه تقریبی و با خط قرمز نمایش داده شده است. پراکندگی و بزرگی رومرکز زمین لرزه ها بر اساس گزارش موسسه بین المللی زمین‌لرزه - در این شکل محل گسل جنوب اهر-ورزقان  به گونه تقریبی و با خط قرمز نمایش داده شده است. پراکندگی و بزرگی رومرکز زمین لرزه ها بر اساس گزارش موسسه EMSC اروپا برروی نقشه جغرافیایی منطقه- در این شکل محل گسل جنوب اهر-ورزقان  و گسل شمال تبریز به گونه تقریبی و با خط مشکی نمایش داده شده است.  در پایان اینگونه جمع بندی می کنیم که بهترین راه برای جلوگیری از خسارت جانی و مالی در  مخاطرات زمین شناختی آینده مقاوم سازی است.

کلید واژه ها: آذربایجان شرقى