به بهانه ۱۰ تیر و روز ملی صنعت و معدن: گزارش تحلیلی عملکرد سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور
به گزارش روابطعمومی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، همزمان با 10 تیر و روز ملی صنعت و معدن گزارش تحلیلی عملکرد سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1396-1400) از سوی دفتر برنامهریزی، فناوری اطلاعات و بودجه این سازمان تهیه و منتشر شد.
در این گزارش میخوانیم: تنوع ساختارهای زمینشناسی و وجود خاستگاه مواد معدنی مختلف در گستره ایران زمین به عنوان یکی از موهبتها و مزیتهای کشور عنوان میشود که این گوناگونی، خود نشانی از وجود بستری مناسب جهت مطالعات و سرمایهگذاریهای گوناگون در بخش زیرساخت و معدن کشور است.
ایران دارای 68 نوع از انواع مختلف مواد معدنی است. ذخایر اثبات شده سنگ آهن ایران به مقدار 2.7 میلیارد تن( 0.8درصد کل ذخایر جهان)، ذخایر سنگ معدن مس به مقدار 2.6 میلیارد تن (0.4درصد از ذخایر جهانی ) است. ایران همچنین دارای 11 میلیون تن روی (4 درصد از ذخایر جهانی) است. کل ذخایر اثبات شده معادن ایران در حدود 60 میلیارد تن برآورد شده که با اجرای اولویت اول اکتشافی کشور در گسترهای به مساحت 500 هزار کیلومتر مربع انتظار میرود به بیش از 100 میلیارد تن برسد. از این رو بخش معدن و صنایع معدنی یکی از حوزههای مهم و اثرگذار در تولید و تجارت کشور به شمار میآید.
وظیفه اصلی سازمان، تولید اطلاعات ملی (اطلاعات پایه زمینشناسی، اکتشافی، عمرانی، مخاطرات طبیعی و زیرساختی) است. این وظیفه از دیدگاه دادهای و اطلاعاتی در سه حوزه تولید داده، پردازش و فرآوری داده و نگهداری، انتشار و استانداردسازی داده خلاصه شده است. ساختار این فعالیتها با در نظر گرفتن وظایف بخشهای فنی مانند زمینشناسی و اکتشاف (تولیدکنندگان داده)، ژئومتیکس و آزمایشگاه و پایگاه داده علومزمین طراحی و راهبری شده است.
فعالیتهای سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی در دو حوزه "تولید ثروت از راه تولید اطلاعات پایه و کشف ذخایر جدید معدنی"و "حفظ و نگهداشت ثروت از راه منشایابی و پایش مخاطرات طبیعی زمینشناختی" که هر دو نقش بهسزایی در تولید ناخالص ملی و داخلی دارند، تقسیم میشود.
این سازمان با انجام مطالعات زمینشناسی و اکتشافی به عنوان وظیفه حاکمیتی دولت در گستره ایران زمین عملاً ضمن ایجاد ارزش افزوده، با کشف ذخایر فلزی و غیرفلزی برای کشور ثروت تولید میکند و سبب ایجاد اشتغال پایدار و توانمندسازی پایدار بخش خصوصی میشود.
لذا با توجه به تعریف و نظر به نقش حاکمیتی این سازمان بایستی نگاه به سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور فارغ از بحثهای اقتصادی باشد. از طرفی نظر به محدویتها و کمبودهای مالی که این سازمان با آن مواجه است باید این مطلب را مدنظر داشت، تا زمانی که تزریق منابع از طریق بخش دولتی و یا مدلهای مشارکتی صورت نپذیرد و راهکارهای مناسب جهت تکمیل فرآیند تولید اطلاعات پایه و پایش ذخایر معدنی ارائه نشود به نوعی از ارزش افزوده ناشی از اکتشاف و اهمیت اثربخشی این سازمان در امور زیرساختی و پایش و شناسایی ذخایر معدنی کشور چشمپوشی خواهد شد.
نگاه به این سازمان نبایستی از بعد اقتصادی باشد اما برخی موارد تمرکز به این جنبه میتواند سبب تسهیل در فرصتهای سرمایهگذاری شود. بدون شک توجه به تامین منابع مالی در حوزه زیر ساخت و امور زیربنایی در کشور از طرف این سازمان، بازدهی خوبی را به همراه خواهد داشت.
برنامه زمینشناسی و تولید اطلاعات پایه
پس از تولید نقشههای زمینشناسی پایه کشور در مقیاس 1:250،000 در سالهای آغازین فعالیت سازمان و پوشش کامل آن، متخصصان و تصمیم سازان برآن شدند تا نسبت به تولید نقشههایی دقیقتر در حوزه زمینشناسی و اکتشاف در مقیاس 1:100،000 با هدف تولید اطلاعات پایه مناسبتر اقدام کنند تا اطلاعات لازم برای کاهش ریسک بخشهای خصوصی و رونق معدنکاری و فعالیتهای عمرانی-زیرساختی در کشور فراهم آید.
همزمان با شروع برنامههای چهارم، پنجم و ششم توسعه، تهیه نقشههای زمینشناسی کاربردی در مقیاس 1:25.000 در مناطق شهری و اولویتهای اکتشافی مورد اجرا قرار گرفت. بنا به نیاز مستقیم اجرای این برنامه به منابع گسترده مالی و پشتیبانی متناسب و نظر به عدم تخصیص آن مطابق برنامهها و توانمندیهای سازمان، حرکت به سوی تغییر مقیاس نقشههای کاربردی به مقیاس 1:50.000 در سال پایانی برنامه مذکور مورد بازنگری قرار گرفت.
در ادامه گزارش سعی شده، به تشریح عملکرد فعالیتهای زمینشناسی و اکتشافی کشور طی برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران پرداخته شود:
اهمیت تهیه نقشههای زمینشناسی
نقشههای زمینشناسی یکی از مهمترین اطلاعات پایه کشور بوده که در تمامی طرحهای عمرانی، شهری، زیرساختهای ارتباطی، صنعتی، کشاورزی، انرژی و زیستمحیطی کاربرد دارند. این نقشهها با توجه به نیاز و کاربرد آن در مقیاسهای گوناگون تهیه میشوند که اطلاعات لازم جهت انجام اکتشاف مواد معدنی، مطالعات لرزهخیزی، تهیه نقشههای پهنهبندی خطر بلایای طبیعی، مطالعات زیستمحیطی، برنامهریزی توسعه شهری، آبخیزداری، طرحهای مکانیابی صنعتی و شهری و طرحهای مسیریابی جادهها و خطوط انتقال نیرو، انرژی و آب را دربردارند. بیشک تولید اطلاعات پایه زمینشناسی و اکتشافات مواد معدنی در قالب 380 لایه اطلاعاتی گوناگون (دارای رکوردی منحصربفرد در میان سازمانهای تولیدکننده اطلاعات در کشور) برای ایجاد حرکت و سرمایهگذاری در فعالیتهای معدنی، زیربنایی و زیستمحیطی نقش بهسزایی داشته و دارد.
عملکرد کمی برنامه زمینشناسی
در برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران
برنامه اکتشاف ذخایر معدنی
سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور از ابتدای تاسیس خود کشف ذخایر معدنی و به کارگیری روشهای زمینشناسی در انجام این مطالعات را در دستور کار خود قرار داده است. اما از سال 1377، طبق مصوبه شورای عالی اداری، وظیفه اکتشاف ذخایر معدنی بهطور رسمی به این سازمان واگذار شد و در حال حاضر در انجام فرآیندهای نوین اکتشافی از جمله اکتشاف به روش ژئوفیزیک هوایی، ژئوشیمی، اکتشاف عمقی ذخایر پنهان، اکتشاف عناصر نادر خاکی، اکتشاف ذخایر استراتژیک و هیدروژئوشیمی پیشرو است.
برنامه و عملکرد اکتشاف موادمعدنی کشور طی برنامه ششم توسعه
همانگونه که ملاحظه می شود با وجود تمامی محدودیتها، میزان عملیات اکتشافی انجام شده در این سازمان بیش از 490 هزار کیلومتر مربع در طی برنامه ششم توسعه بوده که باتوجه به هدفگذاری انجام شده، 16 درصد افزایش را نشان داده که خود بیانگر بهرهوری مناسب به جهت تصمیم سازیهای متمرکز، علمی و متناسب با منابع در اختیار بوده است.
ژئوفیزیک هوایی (برداشت، پردازش، تعبیر، تفسیر و معرفی مناطق امیدبخش اکتشافی)
با توجه به لزوم و اهمیت تولید اطلاعات پایه و اجرای اکتشافات سیستماتیک یکپارچه به منظور شناسایی ذخایر جدید معدنی در کشور به ویژه ذخایر در عمق که تا کنون سطح کمی از آن توسط روش ژئوفیزیک هوایی اکتشاف شده است (حدود 23 درصد اولویت اول اکتشافی) همچنین به لحاظ اینکه این روش در دنیا راهی موثر و اقتصادی جهت کشف ذخایر پنهان و عمقی معدنی به شمار میرود و تامین منابع مالی آن نیز بسیار حائز اهمیت است، از اینرو طراحی مدلهای مشارکتی با بخش خصوصی میتواند امکان اجرای این عملیات را در مناطق اولویت دار فراهم آورد. بیشک عملیاتی کردن این روش تاثیر بهسزایی در به ثمر نشاندن چرخه اکتشافات وسیع در سطح کشور به همراه خواهد داشت و میتواند استانهای محروم را به کانونی از فرصتهای معدنی و سرمایهگذاری تبدیل کند.
در حال حاضر نیاز کل کشور برای انجام اکتشاف به روش ژئوفیزیک هوایی حدود 6.6 میلیون کیلومتر خطی است که اولویت اکتشاف به این روش بر اساس مطالعات سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور حدود 2.750 هزارکیلومتر خطی تخمین زده شده است. اما تا کنون و پس از 15 سال از شروع این روش در کشور تنها یک چهارم اولویت یعنی 640 هزار کیلومترخطی به این روش اکتشاف شده است.
در ذیل جدول عملکردی انجام برداشتهای ژئوفیزیک هوایی طی برنامه ششم آورده شده است. نکته قابل توجه اینجاست که جدای از میزان نزدیک به 102000 کیلومتر خطی عملکرد کمی، برای اولین بار طی این دوره از برنامه با اجرای این روش، آزادسازی لایههای معدنی و اکتشافی ذخایر معدنی و تحلیلهای انجام شده در گذشته نیز صورت گرفت و منجر به در اختیار گذاردن نتایج و اطلاعات آنها در قالب معرفی مناطق امیدبخش به بخش خصوصی و سرمایهگذاران، با در نظر گرفتن قوانین و مقررات شد
