وبینار مدیریت خطر فرونشست زمین: برداشت نیمی از آبهای تجدیدپذیر از آبخوانهای اصفهان/ مسئولان از فاز تهیه داده به فاز اجرا بیایند
هفدهمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی در حوزه مدیریت بحران کشور با عنوان "مدیریت خطر فرونشست زمین"همراه با بحث و گفتوگو پیرامون فرونشست زمین در استان اصفهان به همت پژوهشکده سوانح طبیعی و کرسی یونسکو در مدیریت بلایای طبیعی برگزار شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، این نشست با حضور دکتر رضا شهبازی مدیرکل مخاطرات سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، دکتر معصومه آمیغپی رئیس اداره ترازیابی دقیق و تداخلسنجی راداری سازمان نقشهبرداری کشور، دکتر علی بیتاللهی مدیر بخش زلزله و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و منصور شیشهفروش مدیر کل بحران استان اصفهان برگزار شد.
مسئولان از فاز تهیه داده به فاز اجرا بیایند
بر اساس این گزارش، مدیرکل دفتر مخاطرات سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، با تاکید بر اینکه تقریبا بیش از نیمی از آب تجدیدپذیر دشت اصفهان خالی شده، افزود: مسوولان دیگر نباید به دنبال داده باشند، بلکه باید تلاش کنند تا به اجرا برسند.
دکتر رضا شهبازی پدیده فرونشست را پدیده جابهجایی عمودی به سمت پایین در سطح زمین دانست و گفت: این حرکت بسیار بطئی است و بیشتر در دشتهای ریزدانه رخ میدهد و هر چند که رخداد این پدیده بسیار کند است، ولی آثار آن به صورت آنی به صورت فروچاله بروز میکند.
وی پدیده فرونشست را مرتبط با بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی دانست و اظهار کرد: زمانی که میزان برداشت با میزان تغذیه آبخوانها هماهنگ نباشد، پس از مدتی ذرات خاک فشرده میشود و آثار این فشردگی در سطح زمین در قالب شکافها و ترکها قابل مشاهده است. از این رو این پدیده یک پدیده ناخوشایند است و حکایت از نابودی آبخوانها دارد.
شهبازی، با تاکید بر اینکه بر این اساس از فرونشست با نام "زلزله خاموش" یاد میشود، یادآور شد: پدیده فرونشست از دهه ۴۰ خورشیدی در کشور گزارش شده و این پدیده در دهههای ۳۰ و ۴۰ میلادی نیز در سایر کشورهای دنیا گزارش شده، ولی به صورت رسمی از دهه ۸۰ با مطالعاتی از سوی محققان سازمان زمینشناسی کشور اجرایی شد که ارقامی برای جا به جایی زمین به دست آوردند.
مدیرکل دفتر مخاطرات سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور با تاکید بر اینکه با ارقامی که در آن زمان برای نرخ فرونشست به دست آمد، دیگر این پدیده از حالت پژوهش و درج در مقالات و کتابها خارج شد و به صورت عینی قابل مشاهده بود، ادامه داد: به دنبال گزارش سازمان نقشهبرداری در رابطه با کاهش تراز سطح زمین در سال ۸۳، سازمان زمینشناسی نیز با همکاری دانشگاه امپریال کالج مطالعات اولیه فرونشست در دشت شهریار را انجام داد و اولین گزارش در مورد فرونشست جنوب تهران را به صورت گزارش و نقشه منتشر کرد.
وی اضافه کرد: بر اساس این گزارش کمترین نرخ فرونشست در دشت شهریار ۱۶ سانتیمتر بود و متوسط فرونشست آن حدود ۶ تا ۷ سانتیمتر را نشان میداد.
شهبازی یادآور شد: بر اساس برآوردهای ما در آن زمان دشت رفسنجان بالاترین نرخ فرونشست را داشته و بعد از آن سیرجان، کاشمر، مشهد، زرند و قزوین قرار گرفتند.
این محقق حوزه مخاطرات افزود: بعد از انتشار این گزارش در جلسه شورای عالی آب مطالعه خطرات پدیده فرونشست زمین در ۳۰۹ دشت کشور مطرح و اجرای آن به سازمان زمینشناسی کشور واگذار شد و این سازمان برای دومین بار مطالعات در دشتهای کشور را اجرایی کرد و به دنبال آن نقشه احتمال فرونشست زمین در آبخوانهای آبرفتی ایران را منتشر کرد.
چاههای غیر مجاز باری بر دوش آبخوانهای کشور
وی با بیان اینکه در کنار افزایش بیرویه مصرف آب از منابع آبهای زیرزمینی، برداشت آب از طریق حفر چاهها ادامه دارد، گفت: در حال حاضر حدود ۸۰۰ چاه در کشور حفر شده که ۴۰۰ حلقه چاه دارای جواز و مابقی غیر مجاز هستند و میزان بهرهبرداری از این چاهها در استانهای مرکزی و خشک کشور بیشتر است.
مدیرکل دفتر مخاطرات سازمان زمینشناسی کشور با اشاره به مقایسه میزان فرونشست در سالهای ۹۵ و ۹۸، توضیح داد: در زمینه پهنههای درگیری فرونشست در سالهای ۹۵ و ۹۸ بررسیهایی انجام دادیم که نتایج نشان داد نرخ فرونشست در سال ۹۸ دو برابر سال ۹۵ شده، ضمن آنکه متوجه شدیم فراوانی فرونشستها در سال ۹۸ بیشتر و گسترده شده است.
وی با تاکید بر اینکه این امر پیامدهای خوبی را به همراه ندارد، یادآور شد: این امر نشاندهنده آن است که بخش زیادی از آبخوانهای کشور در حال از دست رفتن هستند و این در شرایطی است که پدیده فرونشست از نوع مخاطرات غیر قابل بازگشت است.
به گفته وی در دشت لرستان در حالی که در سال ۹۷ درگیر سیلاب بود، درگیر فرونشست نیز بوده که این امر نشان از عدم مدیریت آبخوان دارد.
وی با تاکید بر اینکه تلاش برای نجات آبخوانها بدون مدیریت منابع آب ثمری نخواهد داشت، گفت: حلقه اول نجات بخشی آبخوانها متولیان آب هستند؛ از این رو درخواست شد تا ستاد ملی فرونشست زمین ذیل شورای عالی آب با حضور دستگاههای متولی تشکیل شود که تاکنون چندین جلسه در این ستاد برگزار شده است.
برداشت نیمی از آبهای تجدیدپذیر از آبخوانهای اصفهان
شهبازی، به وضعیت فرونشست زمین در اصفهان اشاره کرد و با تاکید بر اینکه تقریبا بیش از نیمی از آب تجدیدپذیر دشت اصفهان خالی شده، افزود: مسوولان دیگر نباید به دنبال داده باشند بلکه باید تلاش کنند تا به اجرا برسند.
وی ادامه داد: سری سوم تولید اطلاعات فرونشست سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به تهیه نقشه خطر فرونشست اختصاص دارد.
استعلام دولت درباره فرونشست برای طرح مسکن ملی
در وبینار مدیریت خطر فرونشست زمین رییس اداره ترازیابی دقیق و تداخلسنجی راداری سازمان نقشهبرداری از تهیه بانک جامع اطلاعات فرونشست در این سازمان خبر داد.
دکتر معصومه آمیغپی، فرونشست زمین را حرکت سطح زمین به سمت پایین نسبت به دیتوم مانند دریا در اثر عواملی چون فعالیتهای انسانی مانند تونل سازی، معدنکاری، استخراج آبهای زیر زمینی و نفت و گاز و فعالیت گسلها تعریف کرد.
وی با بیان اینکه سال۱۹۶۵ آغاز اولین برنامه جهانی یونسکو برای مطالعه چرخههای آب شناختی اجرایی شد، اظهار کرد: از سال ۱۹۷۵ گروه کاری فرونشست در پاریس تشکیل شد که اساس فعالیت آن بررسی پدیده فرونشست و آبهای زیر زمینی بود و از آن سال تاکنون بررسیهای بیشتری در این زمینه در کشورهای پیشرفته به ویژه در امریکا و ژاپن انجام شده است که نتیجه آن کنترل شدید مصرف آب و تعیین هر الگوی مصرف بوده است.
آمیغپی تاکید کرد: در ایران نیز با توجه به مصرف بیرویه آب در سطح کشور و پایین آمدن سطح آب زیرزمینی در کشور، فرونشستها و پیامدهای حاصل از آن به پدیدهای مشکل ساز در کشور تبدیل شده به گونهای که شاهد بروز پدیده فرونشست در دشت رفسنجان، سیرجان، مشهد، کرمان، شیراز، اردکان، دشت کبودرآهنگ و فامنین در استان همدان و همچنین در جنوب غربی تهران بودهایم.
وی بزرگترین آسیب فرونشست زمین را آسیب به آبخوانها دانست و یادآور شد: تخریب سیستمهای آبیاری و خاکهای حاصلخیز کشاورزی، تغییر هیدرولوژی منطقه و ایجاد سیلاب، آسیب به ساختمانها، خیابانها، پلها، بزرگراهها،خطوط راه آهن و سدهای خاکی و تصفیه خانهها و اختلال در خطوط آبرسانی و گاز و فاضلاب از دیگر آسیبهای فرونشست زمین به شمار میرود.
رییس اداره ترازیابی دقیق و تداخلسنجی راداری سازمان نقشهبرداری کاهش کیفیت آب و کاهش میزان نفوذپذیری سطحی و پیرو آن گسترش پهنههای بیابانی و سیلابی شده را از دیگر پیامدهای فرونشست زمین نام برد و یادآور شد: در برخی از مناطق شاهد بروز تخریب در راه آهن بودیم که این امر از خط خارج شدن قطار را در پی دارد که در این زمینه شرکت راهآهن همکاری خوبی با ما دارد.
وی سازمان نقشهبرداری را متولی تهیه نقشههای پهنهبندی در کشور دانست و گفت: به منظور پایش و اندازهگیری سطح زمین از روشهای تداخل سنجی راداری، GPS و ترازیابی دقیق استفاده میشود که در سری اول مطالعات ما از دهه ۶۰ تا ۷۰ و بعد از آن از دهه ۷۰ تا ۸۰ اقدام به بررسی اندازهگیری سطح زمین کردیم که طی آن ۴۴ منطقه فرونشست را در کشور شناسایی کردیم و در مطالعاتی که در سالهای ۸۳ و ۸۴ انجام شد، موفق به شناسایی ۱۳۰ منطقه فرونشست در کشور شدیم.
تهیه بانک فرونشست زمین از سوی سازمان نقشهبرداری
آمیغپی، از تهیه بانک جامع فرونشست در سازمان نقشه برداری خبر داد و گفت: بر اساس مطالعات ما کلیه استانهای کشور درگیر پدیده فرونشست هستند و استانهای خراسان رضوی، خراسان جنوبی، کرمان، یزد و اصفهان بیشترین نرخ فرونشست را تجربه کردند.
وی با تاکید بر اینکه پدیده فرونشست با کاهش سطح آبهای زیر زمینی در ارتباط است، یادآور شد: خوشبختانه دولت در طرح مسکن ملی از سازمان نقشهبرداری در زمینه مناطق درگیر فرونشست استعلام گرفته است.
آمیغپی ادامه داد: به منظور توقف پدیده مخرب فرونشست پیشنهاد میشود گسترش پهنه کشاورزی بدون الگوی کشت متوقف شود و نقشه فرونشست کشور در برنامه ریزی برای گسترش شهرها در نظر گرفته شود.
قرار گرفتن ۶۵ درصد خاک ایران در منطقه به شدت خشک و خشک
رییس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز با بیان اینکه به طور متوسط میزان بارندگی در ایران ۱.۳ متوسط جهانی و میزان تبخیر ۳ برابر متوسط جهانی است، گفت: ۳۵ درصد از مساحت ایران در منطقه به شدت خشک و ۳۰ درصد از مساحت کشور در منطقه خشک واقع شده، ضمن آنکه ۲۰ درصد از مناطق کشور نیمه خشک توصیف میشود.
دکتر علی بیت اللهی، با تاکید بر اینکه برای چالش فرونشست زمین سازگاری با کمآبی رویکرد اشتباهی است، گفت: با فرونشست زمین در دشت مهیار اصفهان شکافها و ترکهایی ایجادشده که تا مسکن مهر حبیبآباد به پیش رفته ضمن آنکه راهآهن تهران-مشهد نیز دستخوش پدیده مخرب فرونشست شده است.
وی با بیان اینکه پدیده فرونشست تنها مختص ایران نیست، بلکه بسیاری از کشورهای دنیا با آن مواجه هستند، اظهار کرد: از دهه ۵۰ کسری آب زیر زمینی در دشتهای ایران موجب بروز پدیده فرونشست زمین در ایران شده که اولین محدوده در استان کرمان در دشت رفسنجان بوده است.
بیتاللهی با بیان اینکه به طور متوسط میزان بارندگی در ایران ۱.۳ متوسط جهانی و میزان تبخیر ۳ برابر متوسط جهانی است، گفت: ۳۵ درصد از مساحت ایران در منطقه به شدت خشک و ۳۰ درصد از مساحت کشور در منطقه خشک واقع شده است، ضمن آنکه ۲۰ درصد از مناطق کشور نیمه خشک توصیف میشود.
مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تاکید بر اینکه در ۲۳ حوضه آبریز از مجموع ۳۰ حوضه، برداشت بیش از حد آب زیر زمینی اتفاق میافتد، یادآور شد: از ۶۰۹ دشت ایران، ۲۹۷ دشت ممنوعه بحرانی، ۴۹۹ دشت با افت شدید سطح آب مواجه هستند.
وی با بیان اینکه از ۱۸ میلیون خاک در چرخه تولید حدود ۸ میلیون هکتار کشاورزی آبی و مابقی دیمی هستند، گفت: در حالی که برای به وجود آمدن یک لایه یک سانتیمتری ۷۰۰ سال زمان لازم است، فرسایش خاک در کشور ۱۶ تا ۱۷ تن در هر هکتار در سال گزارش شده است.
بیتاللهی ادامه داد: بر اساس آمارهای جهانی از هر هکتار باغ پسته ۱۳ تن پسته به دست میآید، این میزان در ایران یک تن است که نشان از اقتصادی نبودن تولید پسته در کشور دارد.
