گزارش مقدماتی بررسیهای زمینشناسی زمینلرزه در گستره مهلرزهای زمینلرزه ۴ آذر ماه ۱۳۹۷ جنوب باختر سرپل ذهاب با بزرگای ۶.۴
گزارش مقدماتی بررسیهای زمینشناسی زمینلرزه در گستره مهلرزهای زمینلرزه ۴ آذر ماه ۱۳۹۷ جنوب باختر سرپل ذهاب با بزرگای ۶.۴ به همت گروه لرزه زمینساخت و زلزلهشناسی در دفتر بررسی مخاطرات زمینشناسی، زیست محیطی و مهندسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور منتشر شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، گزارش مقدماتی بررسیهای زمینشناسی زمینلرزه در گستره مهلرزهای زمینلرزه 4 آذر ماه 1397 جنوب باختر سرپل ذهاب با بزرگای 6.4 به همت گروه لرزه زمینساخت و زلزلهشناسی در دفتر بررسی مخاطرات زمینشناسی، زیست محیطی و مهندسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور منتشر شد.
در این گزارش میخوانیم: در ساعت 20:07 دقیقه یکشنبه 4 آذرماه 1397، زمینلرزهای با بزرگای 6.4 در مقیاس MN در عمق 7 کیلومتری از سطح زمین سرپل ذهاب از توابع استان کرمانشاه را لرزاند.
رومرکز این رخداد توسط مرکز لرزهنگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه در حدود 17 کیلومتری سرپل ذهاب، 18 کیلومتری قصرشیرین و 29 کیلومتری خانقین عراق گزارش شده است.
این زمینلرزه یکی از بزرگترین زلزلههایی است که بعد از زلزله ۲۱ آبان ماه سال گذشته در این منطقه رخ داده و با توجه به مکانیسم کانونی زلزله و فاصله 53 کیلومتری آن از زمینلرزه 1396 کرمانشاه احتمال میرود که رخدادی مستقل در این منطقه رخ داده باشد.
مشخصات فنی این زمینلرزه به قرار زیر است:
Local Time: 20:07 | Date: 2018/11/25 | |||
Depth (Km) | Magnitude | Latitude N | Longitude E | Reference |
10 | 6.3 | 34.30 | 45.74 | USGS |
7 | 6.4 | 34.38 | 45.70 | IRSC |
10 | 6.3 | 34.33 | 45.71 | EMSC |
18 | 6.4 | 34.33 | 45.72 | IIEES |
جدول 1- مشخصات زمینلرزه آذر ماه 1397 سرپل ذهاب - کرمانشاه بر گرفته از منابع گوناگون
لرزهخیزی یکماهه گذشته در این منطقه در تصویر 1 نشان داده شده است:
تصویر 1: زمینلرزههای یکماه اخیر(IRSC)
تصویر 2: سازوکارهای کانونی مربوط به زمینلرزهها در این منطقه(EMSC)
تصویر 3 : سازوکارهای کانونی مربوط به حل سریع تانسور ممان(EMSC)
تصویر 4: سازوکار کانونی زمینلرزه (USGS)
Nodal Planes
Plane | Strike | Dip | Rake |
NP1 | 34° | 89° | 169° |
NP2 | 125° | 79° | 1° |
Principal Axes
Azimuth | Plunge | Value(N-m) | Axis |
349° | 8° | 4.163e+18 | T |
210° | 79° | 0.689e+18 | N |
80° | 7° | -4.852e+18 | P |
تصویر 5 : لرزهخیزیهای گذشته در منطقه(EMSC)
تصویر 6 : میزان شدت احساس شده در منطقه در اثر این زمینلرزه(EMSC)
تصویر 7 : شدت احساس شده با فاصله (EMSC)
زمینشناسی و لرزهزمین ساخت گستره
فلات ایران که با سکوی توران در شمال و گستره برخوردی زاگرس و گستره فرورانش مکران با صفحه عربی در جنوب محدود میشود، مجموعهای از تکههای گندوانا است که در حاشیه جنوبی اوراسیا و طی چندین کوهزاد برخوردی شکل گرفته است (e.g. Berberian and Yeats 1999). دگرریختی جنبا در این فلات، حاصل همگرایی صفحههای عربی - اوراسیا است (e.g. Walker and Jackson 2004). این همگرایی مایل در چینها و راندگیهای عمود بر راستای کوتاهشدگی، گسلههای راستالغز راستبر با راستای NW-SE تا N-S در بخشهای شمالباختر، باختر و خاور فلات و گسلههای راستالغز چپبر با راستای E-W در خاور و شمال باختر آن نمود مییابد (Berberian and Yeats 1999).
این گستره فعال نرخ همگرایی mm/yr 35 در راستای E 15 N (Berberian and Yeats 1999) تا mm/yr 2±22 در راستای E 5±8N (Vernant et al., 2004) را میان این دو صفحه جبران میکند. همگرایی یادشده برخلاف بخشهای دیگر سامانه آلپ- هیمالیا، که دگرریختی آن در ناحیه بزرگی به طول چندین هزار کیلومتر گسترده شده در یک گستره بهنسبت کوچک انباشته شده است (Walker and Jackson 2004).
دگرریختی حاصل از این همگرایی در این گستره به صورت یکنواخت پراکنده نشده است. بخش زیادی از لرزهخیزی در کمربند چین-راندگی نازک پوسته[1] جنبای زاگرس در جنوب باختر، کمربند چینخوردگی نازک پوسته جنبای کپهداغ در شمال خاور، بخشی در ترکمنستان، مرز کمربند راندگی البرز با پوسته اقیانوسی فرونشسته کاسپین جنوبی و ایالت پشته و حوضه[2] ستبر پوسته[3] ایران مرکزی با زمینلرزههای راستالغز و معکوس، متمرکز شدهاست (e.g. Berberian and Yeats 1999).
تصویر 8) نقشه لرزه زمین ساخت ایران ارائه شده در گروه لرزه زمین ساخت و زلزلهشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور (ورژن نخست: اویسی و همکاران، 1395). گسله های لرزهزا، گسلههای فعال، گسلههای کواترنری، میدان تنش، نرخ کرنش، رسیدگی ساختاری گسلها و سازوکار کانونی زمینلرزهها در این نقشه ارائه شده است.
درگستره زاگرس، بیشینه کوتاهشدگی در زاگرس شمالباختری و در طول گسله پیشانی کوهستان انباشتهشده و با زمینلرزههای بزرگ همراه است و تغییر در راستا و بزرگای بردارهای سرعت جی پی اس در این ناحیه در طول گسلههای کازرون و کرهبس رخ میدهد (Hessami et al., 2006).
آنچه گفته شد، فلات ایران را به گسترهای لرزهخیز به پهنای 1000 کیلومتر با جنبش های متعدد و گاهی بزرگ (Berberian, 1981) تبدیل کرده است. مکانیابی مجدد بیش از 600 زمینلرزه در فلات ایران طی سالهای 1920 تا 1972 از سوی نوروزی (Nowroozi, 1976) نیز میتواند گویای این مهم باشد.
پهنه زاگرس
رشتهکوههای زاگرس در جنوب باختری ایران از یک کمربند چین و راندگی درون قارهای با روند شمال باختر- جنوب خاور تشکیل شده و از دیدگاه لرزهای یکی از فعالترین این گونه کمربندها بر روی زمین است (e.g. Agard et al., 2005). این رشتهکوه نقش بسیار مهمی در زمینساخت جنبای خاورمیانه دارد (e.g. Jackson and Talebian 2004). این کمربند به چندین پهنه قابل تقسیم است که از دیدگاه الگوی ساختاری و تاریخ رسوبگذاری با یکدیگر اختلاف دارند، از باختر تا خاور، پیشآمدگی لرستان، فروافتادگی دزفول و برآمدگی فارس بازتاب و تاکیدی بر این تقسیمبندی کینماتیکی و ساختاری است. کمی بهسوی خاور، سامانه گسله انتقالی میناب- زندان انتقال از کمربند برخوردی زاگرس تا پهنه فرورانش مکران را ممکن میکند (Lacombe et al., 2006).
حرکتهای زمینساخت جنبا در زاگرس شمالباختری شامل لغزشهای راستبر (با نرخ mm/yr 10 (Bachmanov et al., 2003)، mm/yr 6/7-9/4 (Authemayou et al., 2009) و mm/yr 2-4 (Hatzfeld et al., 2010)) بر روی گسله جوان اصلی (جانشین راندگی اصلی شده که امروزه غیرفعال است)، بههمراه راندگیهای فعال و چینخوردگیهای انباشتی است که در میان چندین پهنه در جنوبباختر گسله جوان اصلی توزیع شده است. در زاگرس جنوبخاوری (حوضه فارس) چندین گسلش راستبر شمالی- جنوبی بهصورت مایل نسبت به راستای کمربند چین و راندگی زاگرس وجود دارد که این گسلهها ممکن است انشعاباتی دیگر از گسله جوان اصلی و یا انشعابات سازگار با گسلههای زاگرس بیرونی در تکه جنوبخاوری آن باشند. راندگی اصلی در زاگرس جنوبخاوری نیز غیرفعال پیشنهاد شده است(Bachmanov et al. 2003).
زاگرس جنوبخاوری با سرعت 3±22-13 میلیمتر در سال بهسوی E 7±5 N در حال حرکت است. به طور کلی، کوتاهشدگی کلی در زاگرس 87-57 کیلومتر برآورد شده است (Guest et al., 2006). بیشینه مقدار این کوتاهشدگی در طول دو پهنه زمینلرزهای بزرگ، که در طول پیشانی کوهستان قراردارند، آشکار میشود. یکی از آنها پهنه راندگی فعالی در میان زاگرس جنوبخاوری است و دیگری در طول پهنه زمیندرز قدیمی قرار دارد. در زاگرس شمال باختری این کوتاهشدگی به میزان 3±19-14 میلیمتر در سال در راستای W 8±12 Nاست. بیشینه کوتاهشدگی در زاگرس شمالباختری در طول گسله پیشانی کوهستان انباشتهشده و با زمینلرزههای بزرگ آشکار میشود. تغییر در راستا و بزرگای بردارهای سرعت جی پی اس در این گستره در طول گسلههای کازرون و کرهبس رخ میدهد (Hessami et al., 2006).
تصویر 9: نقشه زمینشناسی گستره مهلرزهای. رومرکز زمینلرزه بر روی واحدهای مارنی و ماسه سنگی فارس بالایی واقع شده است
نقشه زمینشناسی گستره حاکی از آن است که گستره مهلرزهای بر روی واحدهای سازند فارس و در دامنه جنوب باختری تاقدیس با هسته آهکی شامل آهکهای کرتاسه و آسماری واقع شده است
تصویر 10) جابجایی هملرز زمینلرزه 4 آذر 97 سرپل ذهاب
نتیجهگیری
میدان تنش حاکم بر منطقه و تاریخچه فعالیت لرزهای، رفتار غالب شیبلغز و به میزان کم فعالیت امتدالغزی راستگرد را برای گسلههای گستره نشان میدهد.
حل سازوکار کانونی زمینلرزه 4 آذرماه 97 حرکت امتدادلغز را برای این رویداد نشان میدهد. صفحه بهسوی شمال باختر با روندهای حاکم بر منطقه همخوانی داشته و تصویر جابهجایی هملرز نیز این روند را تایید میکند.
با پذیرش این صفحه به عنوان صفحه فعال شده سازوکار امتدادلغز چپگرد برای این گسله مشخص میشود که تصویر جابهجایی هملرز نیز این سازوکار را تایید میکند. این سازوکار برای این گستره نوین و جای تامل زیادی دارد.
لازم به ذکر است، تایید نهایی سازوکار گسله با برداشتهای میدانی مشخص شده و در نوشتارهای بعدی ارائه خواهد شد.
این گزارش به همت نیره صبور از گروه لرزه زمینساخت و زلزلهشناسی در دفتر بررسی مخاطرات زمینشناسی، زیست محیطی و مهندسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور و رضا علیخانزاده و کوروش لطیفی(لرزهخیزی و سازوکار کانونی) و همچنین مهآسا روستا (دورسنجی) و با مشاوره محمدرضا قاسمی تهیه شده و کارشناسان این سازمان بهمنظور برداشتهای میدانی و تکمیل مطالعات به منطقه اعزام شدهاند.