یافتههای جدید محققان درباره تردیدهای ماهیت گسلی ۳ افراز جنوب پایتخت
یافتههای زمینشناختی سالیان اخیر محققان پژوهشکده علوم زمین در زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در همکاری با پژوهشگران داخلی و بینالمللی نشان از تردید جدی در خصوص ماهیت گسلی افرازهای موسوم به "گسلهای شمال و جنوب ری و کهریزک" دارد؛ چراکه این افرازها با ویژگیها و ماهیت ساختاری شناخته شده از گسلها مطابقت نداشته و همچون بسیاری از افرازهای کرانهای دیگر مانند گسلهای "جنوب نیشابور" و "جنوب دامغان" در گذشته و به تکرار در شمار گسلهای فعال کشور به ویژه در لبه کوهستان به نقشه درآمدهاند و پژوهشهای نوین منتشر نشده از همین دست در مورد گسل "اشتهارد " که در نقشههای گسلهای کشور آمده، تردید جدی مطرح میکند.
دکتر حمید نظری معاون پژوهشی پژوهشکده علوم زمین سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه برخلاف اینکه افرازهای (گسل) جنوب تهران برای اولین بار در دهه ۶۰ میلادی زمانی که یکی از محققان فرانسوی مطالعات درخوری را بر نهشتههای دامنههای جنوبی البرز (جنوب تهران) انجام داد به عنوان افرازهای غیر زمینساختی ( افرازهای کرانهای حوضههای آبی-دریاچهای محلی) معرفی شد و به نقشه درآمد. امری که ۳ دهه پس از آن فقط بر پایه شباهت و نشانههای ریختاری اندک در تب و تاب و مد گسلانگاری، بسیاری از پرتگاههای دامنهای کوهستان به عنوان "گسلهای شمال و جنوب ری" و "گسل کهریزک" در جنوب تهران بازمعرفی و به واژگان زمینشناختی ایران زمین افزوده شدند.
وی ادامه داد: در سیر تکوین مطالعات نو زمینساختی، نخستین بار در آغازین سالهای سده ۲۱ در هنگام انجام مطالعات و پژوهشهایی که در تکمیل رساله دکتری در زمینه خطر زمینلرزه تهران و البرز مرکزی در دست انجام داشتم، بر پایه مطالعات گسترده ریخت زمینساختی در ماهیت وجودی افرازهای جنوب تهران تردیدهایی را وارد و مطرح کردیم؛ چرا که برای بودن یک پرتگاه و افراز گسله نیاز به یکسری ویژگیهای ریخت زمینساختی است که این ویژگیها درباره گسل شمال و جنوب ری به هیچ وجه به دست نیامد.
وی با بیان اینکه اگرچه در ادبیات زمینشناختی ایران، اسامی بزرگی به عنوان معرفیکنندگان این افرازها به عنوان گسل شناخته شده، ولی از آنجا که ماهیت گسلی بودن این افرازها در برابری و همسانی، با ویژگیهای شناخته شده مورفوتکتونیکی از گسلش فعال و یا جنبا نبود! با حفر ترانشههای پارینه لرزه شناسی درصدد راستی آزمایی این تردید برآمدیم، در این مهم جانماییهای ترانشه نسبت به جایگاه افرازها پیش از تخریب احتمالی ناشی از فعالیتهای انسانزاد بسیار مهم است.
این محقق حوزه پارینه لرزهشناسی افزود: آنچه قابل توجه مطالعات ریخت زمینساختی است، احتمال تخریب افرازها به دلیل فعالیتهای کشاورزی و یا دستکاریهای انسانی و در نتیجه پسروی و دگرشکلی مصنوعی آنها است. به این معنی که آن چیزی که در جنوب و شمال ری و کهریزک به عنوان گسل مشاهده میکنیم، فرض ما بر این بوده که بیشتر به سمت جنوب باشند؛ بنابراین در این مطالعات برای جانمایی بهینه محل احتمالی گسلهای فرضی با نامهای "شمال ری"، "جنوب ری" و "کهریزک"، افزون بر بهرهگیری از روشهای ژئوفیزیکی چندگانه مجبور به حفر ترانشههای بسیار بلندی با ژرفایی بیش از ۸ متر نیز بودهایم.
نظری با اشاره به ماهیت افرازها توضیح داد: برای اینکه ماهیت ساختاری افرازی را شناسایی کنیم، در گام نخست باید برش و گسیخت لرزهای ناشی از گسلش بر نهشتههای جوان در نظر گرفته شود و پس از آن دگر شکلیهایی همچون چینخوردگی و کجشدگی لایههای چینهای در دیواره ترانشه نیز مورد بررسی قرار گیرد. به عنوان مثال تصور کنید که ساختار فعالی در زیر زمین قرار دارد که این ساختار به صورت کجشدگی و چینخوردگی خودش را بر روی رسوبات جوان سطح زمین تحمیل میکند تا زمانی که در جنبشهای آتی بر اثر زمینلرزهای به سطح برسد.
وی خاطر نشان کرد: مطالعه دیواره ترانشههای حفر شده بر افرازهای شمال و جنوب ری و همین طور کهریزک نشان از ادامه افقی و پیوسته لایههای چینه نگاری در دو سوی خط افراز در سمت شمال و جنوب افرازهای شمال ری، جنوب ری و کهریزک داشت.
نظری اضافه کرد: آرایش غیر خطی افراز، پیروی از یک تراز ارتفاعی ثابت، کاهش و حذف جابجاییهای کوچک قایم از سطح به ژرفا و از همه مهمتر تداوم بدون انقطاع چینههای افقی و نا دگرشکل در دوسوی افراز از مهمترین نشانههای زمینشناختی افرازهای غیر گسله یاد شده در جنوب پایتخت است.
