به مناسیت روز زمین پاک ( دوم اردیبهشت ماه) سپر زمین را حفظ کنیم

هر سال با فرارسیدن اردیبهشت ماه و روز ملی زمین پاک ( دوم اردیبهشت ماه ) بار...

هر سال با فرارسیدن اردیبهشت ماه و روز ملی زمین پاک ( دوم اردیبهشت ماه ) بار دیگر تلاش می‌کنیم که زمین مهربان را از شر الاینده‌های مزاحم دور نگه داریم و در این راستا هالون‌ها از جمله مواد مخرب لایه اوزن یا همان سپر زمین هستند . هالون‌ها یکی از گازهای مخرب لایه اوزن هستند که در کپسول‌های آتش نشانی برای خاموش کردن آتش استفاده می‌شوند. با وجود خواص بسیار مناسب برای خاموش ساختن آتش در این گازها ، این مواد جزو فهرست مواد تحت کنترل پروتکل مونترال قرار دارد و به دلیل توان تخریب اوزن باید از چرخه مصرف حذف شوند. بررسی‌ها نشان داده است با این که میزان کل مصرف این مواد در جهان حدود ‪۲درصد است اما این گازها موجب تخریب بیش از ‪۲۵درصد لایه اوزن می‌شوند. براساس مفاد پروتکل مونترال ، کشورهای عضو موظف به حذف تولید و مصرف مواد مخرب لایه اوزن - بنا بربرنامه زمانی ارایه شده در این پروتکل - هستند. جمهوری اسلامی ایران نیز که در سال ‪ ۱۹۹۰ ) ۱۳۶۹میلادی) به عضویت این پروتکل درآمده است و از آن زمان تاکنون فعالیت‌های بسیاری در زمینه حذف مصرف مواد مخرب لایه اوزن در صنایع مختلف مصرف‌کننده این مواد از جمله صنایع تولید تجهیزات سرماساز ، تولید اسفنج و صنعت کشاورزی داشته است. از این رو ایران نیز موظف است تا به دیگر تعهدات این پروتکل عمل کند. ماندانا القاصی مجری طرح برنامه مدیریت هالون با توجه به فرارسیدن روز زمین پاک ( دوم اردیبهشت ماه ) به خبرنگار ایرنا گفت : بررسی‌ها نشان می دهد که هالون‌ها یکی از مواد مخرب لایه اوزن است که سلامت کره زمین را تهدیدمی کنند ، طبق برنامه زمانب بندی پروتکل مونترال به منظور حفاظت از لایه اوزن احداث سیستم‌های جدید هالون ممنوع اعلام شده است و با متوقف شدن تولید هالون ، مصرف‌کنندگان این ماده موظف به جایگزینی آن با سایر عوامل خاموش‌کننده آتش و سازگار با قوانین و مقررات جاری زیست محیطی شده اند . وی افزود: از این رو کشورهای عضو پروتکل مونترال ملزم به اعمال کنترل در تولید و مصرف و در نهایت حذف مصرف هالون‌ها تا سال ‪ ۲۰۱۰میلادی هستند . بر این اساس بعد از اول ژانویه سال ‪ ۲۰۱۰میلادی تنها هالون‌های بازیافتی می توانند مورد مصرف قرار گیرند و این امر فقط تحت نظر ارگان‌های دولتی وبین‌المللی همچون دفتر حفاظت لایه اوزن سازمان حفاظت محیط زیست امکان پذیر است .

ایران و حذف هالون ها

مجری طرح برنامه مدیریت هالون گفت : در این راستا دفتر حفاظت لایه اوزن با همکاری آژانس توسعه فرانسه ( به صورت همکاری دو جانبه ) و با استفاده از تسهیلات صندوق چند جانبه پروتکل مونترال اقدام به اجرای طرح برنامه مدیریت هالون به منظور حذف مصارف غیر ضروری هالون در کشور کرده است . وی افزود : این طرح شامل سه بخش عمده ایجاد مرکز تبادل اطلاعات ، ایجاد بانک فیزیکی هالون و آموزش کمک‌های فنی بوده است که هم اکنون در کشور در حال اجرا است . القاصی با اشاره به ایجاد مرکز تبادل اطلاعات دراین زمینه افزود: این بخش شامل اطلاعات فنی ، اقتصادی و سایر موارد مرتبط با هالون‌ها است که دفتر حفاظت لایه اوزن هم اکنون در حال جمع آوری تمامی اطلاعات مربوط به شرکت‌های تامین‌کننده خدمات و مصرف‌کننده های هالون است . وی ادامه داد: بانک فیزیکی هالون نیز به منظور بازیافت ، بازگردش هالون ها و پوشش مصارف ضروری ایجاد می‌شود. به گفته این کارشناس ، دراین بخش مراکز بانک فیزیکی هالون برای جلوگیری از انتشار بی‌مورد هالون در هوا و نیز فراهم آوردن هالون برای شرکت‌ها و یا سازمان‌های که مصرف هالون در آنها بنا به تشخیص گروه مشاورین هالون ضروری است ، کاربرد دارد. به گفته وی این مرکز همچنین مسوول دریافت هالون‌ها از استفاده کنندگانی است که تجهیزات مصرف‌کننده هالون یا اطفای حریق خود را از رده خارج و یا تجهیزات فعلی را جایگزین دستگاه‌های بدون مصرف هالون کرده‌اند .این مرکز هالون‌های بازیافتی را مطابق معیار تعریف شده به استفاده کنندگانی که نیاز حیاتی و ضروری به مصرف هالون دارند ، خواهند فروخت . بر این اساس آموزش کمک‌های فنی به مراکز مصرف‌کننده هالون در خصوص مدیریت استفاده از هالون یا جایگزینی این مواد نیز ضروری است که این امر در حال اجرا در کشور است .

آشنایی با هالون ها

هالون از مشتقات هیدروکربن‌های متان (‪CH4)یا اتان (‪C2H6)که به جای یک یا چند هیدروژن آن‌ها ، یک یا چند عنصر هالوژن ( شامل عناصر گروه هفتم جدول تناوبی عناصر که عبارتند از فولور(‪ , )Fبرم (‪ , )Brکلر (‪ )Clو ید (‪( )I جایگزین شده است، به ترکیب این مواد که در سیستم‌های اطفای حریق به طور گسترده‌ای مورد بهره برداری قرار می‌گیر د، هالون می‌گویند به عبارت دیگر می‌توان گفت هالون‌ها هیدروکربن‌های هالوژن دار شده هستند. چهار هالون به طور خاص قابلیت وسیع برای اطفای حریق دارند که شامل هالون ‪، ۱۳۰۱هالون ‪، ۱۲۱۱هالون ‪ ۲۴۰۲و هالون ‪ ۱۲۰۲است . در بین این تعداد معلوم شد که هالون ‪ ۱۲۰۲سمی‌ترین آنها و هالون ‪ ۱۳۰۱از لحاظ تاثیرگذاری و اثر بخشی دومین جایگاه را در بین هالون‌ها دارد و داری کمترین سمیت است. بنابراین به تدریج هالون ‪ ۱۳۰۱و ‪ ۱۲۱۱جایگزین سایر هالون‌ها شدند. بررسی‌ها نشان داده است که استفاده از هالون‌ها باعث تخریب لایه اوزن می شوند و در نتیجه تخریب لایه اوزن باعث کاهش سیستم دفاعی بدن ، آب مروارید ، سرطان پوست ، پیری زودرس ، کمک به زمین گرمایی ، کندی رشد گیاهان ، نابودی زنجیره غدایی دریایی و کاهش محصولات کشاورزی می‌شود . عمده مواد شیمیایی تخریب‌کننده لایه اوزن سی اف سی‌ها ( کلروفلوروکربن ها ) هستند که این گروه نسبت به هالون‌ها قدرت تخریبی کمتری دارند و در صنایع تولید تجهیزات سرماساز ، اسفنج‌های نرم و سخت به عنوان پف‌کننده استفاد می‌شود . علاوه براین مواد مخرب دیگر حلال‌ها (متیل کلروفرم و تتراکلرید کربن) هستند که عنوان حلال شیمیایی در صنایع الکترونیک و خشک شویی‌ها استفاده می‌شود . همچنین ماده متیل بروماید ماده ضد عفونی‌کننده در کشاورزی نیز یک نوع مواد مخرب لایه اوزن است که بر اساس پروتکل مونترال و بر اساس یک برنامه زمان بندی در کشور باید حذف شود .

مدودیت استفاده از هالون در جهان

بررسی‌ها نشان می‌دهد که هالون‌ها در تخریب لایه اوزن نقش مهمی دارند به طوری که پتانسیل تخریب لایه اوزن هالون ‪۱۳۰۱که به نام تجاری ‪ BTMشناخته می‌شود ‪ ۱۰و طول عمری اتمسفری آن ‪ ۶۵سال و پتانسیل تخریب هالون ‪ ۱۲۱۱که به نام تجاری ‪ BCFشناخته می‌شود ‪ ۳و طول عمر اتمسفری آن ‪ ۱۱است که نسبت به بقیه مواد مخرب لایه اوزن درصدتخریب بالای دارد به این ترتیب هالون‌ها به عنوان مواد کنترل شده در پروتکل مونترال شناخته شده اند، بنابراین عامل محدودکننده در استفاده از هالون‌ها اثرات زیست محیطی آنها است . ترکیبات هالون اگر چه بسیار محدود مورد استفاده قرار می‌گیرند ولی می‌تواند در اثر انتشار در جو به دلیل عمر طولانی و ترکیب با اوزن استراتوسفر باعث تخریب آن شده و باعث کاهش ایمنی جو در برابر پرتوهای ماورای بنفش شود . از این رو لایه اوزن به عنوان سپر محافظ گیاهان حیوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماورای بنفش خورشید عمل می‌کند و از برخورد طول موج کشنده آن به زمین جلوگیری می‌کند و تشعشات جذب شده در این طول موج‌ها عامل آفتاب سوختگی ، سرطان پوست و آب مروارید می‌شود و می‌تواند با ضعیف کردن سیستم ایمنی بدن انسان ، مقاومت او را در برابر بیماری‌ها کاهش دهند. علاوه بر این پرتو ماورا بنفش می‌تواند باعث کندی رشد گیاهان و صدمه به ساختار ژنتیکی موحودات زنده شود . مجری طرح برنامه مدیریت هالون در این مورد گفت : به همین دلیل معاهده‌های بین‌المللی خصوصا معاهده مونترال به شدت استفاده از این ترکیبات را محدود کرده است . برخورد برخی ترکیبات هالون با حریق ممکن است ترکیباتی تولید کند که در اثر سمیت آنها ، افراد دچار مخاطره شوند.ا لقاصی افزود: کلر در بین عناصر هالون فعالتر از سایرین است و ملاحظات بیشتری را می‌طلبد در نتیجه ، تحقیقات و پیشرفت‌های گسترده‌ای هم در مورد جایگزینی هالوکربن‌های گازی و مایع و سیستم‌های با گازهای بی‌اثر برای هالون‌ها و شیوه‌ها وروش‌های جدید جایگزینی صورت گرفته است که پس از تصویب پروتکل مونترال و با اعمال الزامات و محدودیت‌های اجبار شده در آن ، تلاش گسترده‌ای برای شناسائی مواد و سیستم‌های جایگزین صورت گرفت.

جایگزین‌های هالون

مجری طرح برنامه مدیریت هالون گفت : موسسات ملی وبین‌المللی مرتبط با حفاظت لایه اوزن در خصوص معرفی جایگزین‌های هالون اقدامات فراوانی انجام داده‌اند از ان جمله به آدرس اینترنتی‪ http:/www.teap.orgو ‪http:/epa.gov ‪ /ozone/snapمی‌توان اشاره کرد که با مراجعه به این سایت ایتنرنتی هر کدام از آنها می‌توان گزارش‌ها ، لیست جایگزین‌های مورد تایید و حتی تولیدکنندگان آنها را دریافت کرد. امروزه جایگزین‌های هالون که برخی از آنها از نظر ساختمان ملکولی شبیه هالون است ولی اثر تخرییی کمتر دارند، معرفی شده اند. القاصی افزود: برخی از جایگزین‌های هالون را می‌توان مواد شیمیائی خشک چند منظوره ، آب خاموش‌کننده های ‪ CO2سیستم‌های هالوکربنی غیر مخرب لایه اوزن ، سیستم‌های گاز بی‌اثر و سیستم‌های مه آب را نام برد . وی ادامه داد: سیستم‌های اطفای حریق مبتنی بر هالون تا چندی پیش در کاربردهای خاص خود پیشرو بوده است و با توجه به وسعت کاربرد و استفاده از آنها می‌توان گفت ، گوی سبقت را ازسایر سیستم‌های هم رده و مشابه خود ربوده بودند اما امروز به علت مشکلات زیست محیطی شدید این مواد عملا عمر استفاده از آنها رو به پایان است .