نتایج یک پژوهش: سبک زندگی، متهم اول خشک شدن دریاچه ارومیه
تهران- ایرنا- به استناد پژوهش «سیده آلمحمد» و همکاران، خشک شدن دریاچه ارومیه بیش از آنکه ناشی از شرایط اقلیمی و جغرافیایی باشد، تحت تاثیر عوامل اجتماعی و به ویژه سبک زندگی در ایران است.
تخریب تالابها هشداری جدی بر ناپایداری توسعه است و به رغم ارزشهای حفاظتی دریاچه ارومیه، عرصههای حیات محیطزیستی، اقتصادی و اجتماعی، آن سرزمین روندی قهقرایی دارد. توقف روند فزاینده مسائل در مقیاسهای کلان مانند آبریز ارومیه، نیازمند سندی است که حاوی سیاستها و راهبردهای بالادست باشد. بنابراین، اتخاذ رویکرد ارزیابی راهبردی محیطزیست در حوضه آبریز ارومیه ضروری است.
«سیده آل محمد» و همکاران در گزارش جدیدی با عنوان «به کارگیری ارزیابی راهبردی محیطزیست به منظور تدوین سیاستهای برنامه توسعه پایدار دریاچه ارومیه»، مهمترین سیاستها و اقدامات مرتبط با محیطزیست را مورد بحث و بررسی قرار دادهاند که نتایج آن با توجه به شرایط کنونی دریاچه ارومیه قابل ملاحظه است. گزارش پیشرو به مهمترین نتایج این گزارش پژوهشی که در نشریه «محیطشناسی» دوره ۴۰ منتشر شده، میپردازد.
هدف این مطالعه نیز شناسایی زنجیرههای علت و معلولی تخریب سرزمین دریاچه ارومیه و تدوین راهبردها و سیاستهای لازم در برنامهریزی توسعه پایدار در چارچوب مراحل ارزیابی راهبردی محیط زیست است.
دریاچه ارومیه در دوران هولوسن، به جـز نوار باریک ساحلی هیچ نشانهای از خشک شدن نداشته و حتی در این دوره که فلات ایران با خشکسالی شدیدی مواجه بوده، هرگز به مانند امروز خشک نشده استخشک شدن دریاچه ارومیه بر اثر شرایط اقلیمی نیست
بهرهبرداریهای نادرست و بیرویه از منابع سرزمین بارزترین اثر خود را در تالابها میگذارد و تخریب تالابها هشداری جدی مبنی بر ناپایداری توسعه اسـت. دریاچه ارومیه واقع در شمالغرب ایران، باوجود ثبت در فهرست پارکهای ملی کشور، تالابهای بینالمللی کنوانسـیون رامسر و ذخیرهگاههای زیستکره ایران در یونسکو، در دهه گذشته با بحران شدید کمآبی و تهدید عرصههای حیات محیطزیستی، اقتصادی و اجتماعی سرزمین رو بهرو شده است. تغییرات ظاهری دریاچه ارومیه، به ویژه طی دهه گذشته با استفاده از تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که فرایند کلی این سرزمین، قهقرایی بوده است. فرایندهای فضایی اصول اکولوژی سیمای سرزمین، مانند کاهش در محل مساحت دریاچه و دوتکه شدن به دلیل میانگذر شهید کلانتری نیز موید این روند قهقرایی است.
مطالعات نشان داده که دریاچه ارومیه طی دوران زمینشناسی هولوسن، به جز نوار باریک ساحلی هیچ نشانهای از خشک شدن نداشته و حتی در این دوره که فلات ایران با خشکسالی شدیدی مواجه بوده، دریاچه ارومیه هرگز به مانند امروز خشک نشده است. مقایسه وضعیت دریاچه ارومیه با دریاچههای نزدیک به این دریاچه در کشورهای ارمنستان، ترکیه و عراق هم نشان میدهد که وضعیت اقلیمی در خشک شدن این دریاچه تاثیری نداشته است. جالبتر آنکه بسیاری از مطالعات دیگر هم موید این امر هستند که روند خشک شدن این دریاچه با وجود بارشهای فراوان، موجب توقف روند خشک شدن هم نشده است.
پروژه انتقال آب به دریاچه ارومیه، از طرحهای نادرست مدیریت آب در کشور
زنجیره دلایل تخریب سرزمین دریاچه ارومیه چیست؟
نتایج بررسیهای این تحقیق نشان میدهد که عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی که به نوع خاصی از سبک زندگی منجر میشوند، سطح خاصی از نیاز و تقاضا را ایجاد میکنند. تقاضایی کـه سبب بهرهبرداری نادرست از منابع پایه سرزمین (به ویژه آب و خاک) شود، میتواند ناشی از نیاز و آز یا جهل باشد. نیازهای جمعیت رو بـه رشد، نیروی محرکهای محسوب میشوند که فشارهایی را بر منابع پایه سرزمین وارد میکنند.
رشد جمعیت حوضه آبریز ارومیه بیش از متوسط کشور است. نسبت جمعیت روستایی به شهری در منطقه شمالغرب کشور در مقایسه با این نسبت برای کشور بیشتر است. سهم بخش کشاورزی هم از ارزش افزوده کشور بسیار کمتر از این سهم برای شمالغرب کشور بوده، زیرا متوسط سرانه زمین کشاورزی (میانگین تعداد بهرهبرداریها در هر صد هکتار زمین) در منطقه شمالغرب کشور از میانگین کشوری، بیشتر است. عمده اشتغال این منطقه مربوط به بخش کشاورزی است، اما بهرهوری نیروی کار کشاورزی پایین است. پدیده بیکاری پنهان و اشتغال غیرمولد در بخش کشاورزی شمالغرب کشور به دلیل استفاده بیرویه و غیر بهرهورانه از منابع است که سبب بیتوجهی به سایر ظرفیتهای توسعه منطقه شده است.
فرهنگ تولید کشاورزان بیشتر بـه شیوه تولید سنتی متکی است. کم سوادی و متوسط سن بالای بهرهبرداران، آنان را از نوآوری گریزان کرده است. ساختار اجتماعی جامعه روستایی ایران، پس از اصلاحات اراضی از بزرگ مالکی به خرده مالکی دگرگون شد و به همین ترتیب مدیریت مقتدر ارباب حذف و سیستم تولید محصول پراکنده شد. نظام خرده مالکی مانع توسعه تکنولوژی و سبب تداوم شیوه تولید معیشتی است. همچنین، قانون ارث و مساله بالابودن متوسط سن کشاورزان، سبب خردشدن قطعات زمین شد که بهطور پیوسته، تولید را غیراقتصادیتر کرده است.
نوع خاصی از سبک زندگی تقاضایی را ایجاد میکنند کـه سبب بهرهبرداری نادرست از منابع پایه سرزمین (به ویژه آب و خاک) شود
سیاستهای حمایتی و یارانههای پنهانی دولت در توزیع نهادههای کشاورزی به ویژه آب، سبب افزایش تقاضا و مصرف بیرویه و نادرست آن شد و نیروی محرکه توسعه ناپایدار است و چرخه معیوب تخریب سرزمین را تشدید خواهد کرد.
علاوه بر رفتارها و فعالیتهای مخرب انسان برای تامین تقاضاهایش، دریاچه را از آبهای سطحی و زیرزمینی محروم کرده است.
چنانچه احداث میانگذر دریاچه ارومیه با مختل کردن جریان چرخشی آب دریاچه، اولین عامل از بین برنده پایداری این اکوسیستم بوده است. ایدئولوژی سدسازی حفاظت از رودها را خرافات میخواند و به صورتی بیمارگونه به غول پیکرسازی سازههای آبی میپردازد. رویکرد سازهای در مدیریت منابع آب (سدسازیهای فراوان)، با به اسارت کشیدن رودها، یکی از علتهای اصلی خشکیدن دریاچـه ارومیه بوده است.
باید توجه داشت که ذات رویکرد سازهای در تامین منابع آب، توهم فراوانی آب و افزایش مصرف و تقاضا را در پی داشته، چنانکه مطابق دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت کشاورزی حتی در سالهای خشکسالی و پس از آن، تولیدات کشاورزی سیر صعودی داشته است. ۱۰۴ سد ساخته شده، در حال بهره برداری یا در حال ساخت در حوضه آبریز ارومیه وجود دارد. مجموع حجم آب قابل تنظیم سالیانه این سدها هم حدود ۴ میلیارد مترمکعب است که بیش از نصف آن در حال بهرهبرداری است. فقط بر رودخانه آجیچای، تعداد ۲۲ سد احداث شده که خود بر خشکی این دریاچه دامن زده است.
کشت کلزا در حاشیه دریاچه ارومیه
