گفتوگو با دکتر سید علی آقانباتی
زمینشناسی، پایهای برای ایجاد تعادل و دستیابی به خودکفایی و استقلال اقتصادی و سیاسی کشورها
دکتر سیدعلی آقانباتی خود را در محیط دانشگاه چنین توصیف میکند:"بر این باورم زمینشناسی ایران یکی از نیازهای بنیادی دانشجویان این رشته است و من همواره در ارائه مطالب این واحد درسی به آنها دقتنظر بالایی دارم و دانشجویان همیشه خود را در برابر معلمی سختگیر میبینند که باید بیشترین اطلاعات را در مورد ویژگیهای زمینشناسی سرزمین خود داشته باشند. به همین دلیل است که همه آنها پس از ورود به بازار کار و استفاده از اندوختههای علمی خود، نگاه خاصی به علم زمینشناسی پیدا میکنند". دانستههای ایشان در مورد مسائل زمینشناسی بهقدری دقیق و عمیق است که احساس میکنم، کاش میشد هر ماه صفحهای از این نظرات، پیشروی دانشجویان علاقهمندی که به ایشان دسترسی ندارند و از شنیدن این سخنان ارزنده در دانشگاه محروم هستند، گشوده میشد تا بلکه قشر بیشتری از علاقهمندان با چنین زمینشناس شایستهایی آشنا شوند. اینکه در نخستین برخورد، ایشان با فرض اینکه من هم یکی از دانشجویان فعال و علاقهمند هستم که ایشان را یافته و به طرح سؤالات خود پرداخته، برایم بسیار جالب بود و زمانی که خواسته خود را برای گفتوگو با ایشان مطرح کردم با مهربانی خندید و متواضعانه خواست که ایشان را از این مأموریت معاف دارم. آنچه در ادامه خواهید خواند، گفتوگویی است با کارشناس و مدیر دیروز بخشهای مختلف سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور و معلم امروز دانشگاه، که صدای گرم و رفتار متواضعانه، جزو بارزترین خصوصیات شخصی ایشان است.
گفتو گو مرضیه کاظمی
ابتدا درباره زندگی و مقاطع تحصیلی خود توضیحاتی را ارائه فرمایید.
سال 1320 در تهران متولد شدم و دوران ابتدایی را در دبستانهای علوی و کمالالملک سپری کردم. در دوره ابتدایی از شاگردان متوسط کلاس بودم و با درس ریاضی مشکل زیادی داشتم. رایج نبودن دورههای تقویتی و همچنین مشغله کاری والدین سبب شد تا دوره دبستان را با میانگینهای قابل قبولی سپری کنم. دوره بعدی تحصیلات را در دبیرستان طباطبایی آغاز کردم و تا کسب دیپلم در گرایش علومطبیعی ادامه دادم. برخلاف دوره دبستان، ناخودآگاه به فراگیری علوم علاقهمندی بیشتری پیدا کردم و جزو شاگردان خوب کلاس بودم. پس از ورود به دانشگاه و انتخاب رشته زمینشناسی علاقه بیشتری به تحصیل علم و دانش یافتم. اگر حمل بر خود بزرگبینی نباشد، در دوره کارشناسی نیز از دانشجویان مطرح بودم. بلافاصله پس از پایان دوره کارشناسی در مرداد1343 برای خدمت در سازمان زمینشناسی پذیرفته شدم. نداشتن گواهینامه پایان خدمت، سبب شد تا از دی ماه همان سال به عنوان افسر وظیفه با سازمان جغرافیایی کشور همکاری داشته باشم و در یکی از پروژههای آن سازمان تحت عنوان گراویمتری سراسری که با رشته تحصیلی من ارتباط زیادی داشت، شرکت کنم. پس از آن در قسمت زمینشناسی منطقهای سازمان به فعالیت پرداختم و این فرصت را داشتم تا ضمن بهرهگیری از تجارب با ارزش پیشکسوتان خود بویژه آقایان دکتر افتخارنژاد، مهندس نبوی و دکتر حقیپور در نقاط گوناگون ایران همچون کاشمر، غرب دریاچه ارومیه، مشهد، سبزوار و مکران، در تهیه نقشههای زمینشناسی به مقیاس یکدویستوپنجاههزارم همکاری داشته باشم. با حمایتهای بیشائبه سازمان و بخصوص شادروان مهندس خادم، در حین انجام امور مربوط به زمینشناسی در دوره کارشناسی ارشد دانشگاه تهران و چند دوره آموزشی تخصصی و همچنین فعالیتهای برونمرزی سازمان شرکت کردم. دورههای آموزشی دکتری حین خدمت را نیز که مطالعات صحرایی آن از سال 1349 در منطقه غرب طبس (کلمرد) با راهنمایی پروفسور دبلماس آغاز شده بود، در سال 1354 با دفاع از پایاننامه خود در انستیتو گرونبل فرانسه به پایان رساندم. در مجموع، گذراندن دورههای آموزشی حین خدمت و انجام تحصیلات تکمیلی را در رشته زمینشناسی، مرهون توجهات سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور میدانم. بهطور خلاصه سمتهای اینجانب در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به ترتیب کارشناس زمینشناسی صحرایی (1343 تا 1352)، معاون زمینشناسی منطقهای(1352 تا 1354)، رئیس زمینشناسی منطقهای (1354 تا 1362)، رئیس آموزش و روابطبینالملل (1362 تا 1364)، مشاور رئیس سازمان در امور آموزش (1364تا 1370) و در پایان مدیر طرح و برنامه (1370 تا 1384) بوده است. البته وظایف مدیریتی توام و همگام با مطالعات صحرایی بود و همچنان به عنوان یک زمینشناس در خدمت اهداف سازمان بودم.
در مورد فعالیتهای علمی و تخصصیاتان در حوزه زمینشناسی توضیح دهید.
از سال 1375 بنا به دعوت مراکز آموزش عالی با برخی دانشگاهها از جمله دانشکده علوم دانشگاه تهران، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی واحدهای شاهرود و تهران شمال، دانشگاه بینالمللی امامخمینی قزوین، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه امیرکبیر و پژوهشکده علومزمین در مباحث زمینشناسی ایران و زمینشناسی کشورهای همجوار همکاری دارم. از سویی همکاری فعالیتهای برونمرزی سازمان زمینشناسی، همواره از موضوعات مورد علاقه من بوده است؛ زیرا از یکسو با شرکت در جلسات کارشناسی بین کشورها با فعالیتهای زمینشناسی و روند پژوهشی آنها آشنا میشدم و از سوی دیگر با توجه به تعهد و علاقهای که به سازمان داشتم، تلاش میکردم تا سازمان زمینشناسی ایران در مجامع بینالمللی مطرح و صاحب نام باشد. در پروژههایی از مانند تهیه نقشه زمینشناسی جنوب شرق آسیا، همکاری با پروژه اسکاپ در زمینه حوضه رسوبی تریاس آسیا و پاسیفیک، تهیه نقشههای زمینشناسی و متالوژنی خاورمیانه که مسوولیت تهیه آن از طرف کمیسیون نقشههای زمینشناسی دنیا (CGMW) به سازمان زمینشناسی ایران واگذار شده بود، شرکت داشتم و هم اکنون نیز در حال همکاری در تهیه نقشه پراکندگی موادمعدنی کشورهای عضو اکو هستم. البته در کنار برنامههای آموزشی در مراکز آموزشعالی و فعالیتهای اجرایی سازمان، از انجام مطالعات زمینشناسی در برنامههای عمرانی دولت نیز غافل نبودم و در چندین پروژه مطالعاتی زمینشناسی برای چندین سد و نیروگاه و مطالعات بنیادی در احداث شاهراهها و خطوط انتقال نیرو نیز شرکت داشتم. در حال حاضر هم در چند انجمن خارجی و داخلی از جمله کمیسیون نقشههای زمینشناسی دنیا، کمیته راهبردی علومزمین یونسکو و انجمن زمینشناسی ایران عضویت دارم.
انگیزه شما از تحصیل در رشته زمینشناسی و احساستان در مورد این علم چیست؟
فراگیری آسان و علاقهمندی بیشتر به علوم سبب شد تا با تلاشی اندک و گاه به اندازه مطالعه درسی در فاصله منزل تا دبیرستان، جزو شاگردان خوب باشم. در همین دوران بود که به علم زمینشناسی فکر میکردم و خود را علاقهمند این رشته احساس میکردم که البته دلایل مختلفی داشت؛ یکی اینکه به طبیعت علاقه زیاد داشته و دارم. بخصوص اینکه پدرم از کارکنان شرکت نفت بود و توضیحات ایشان در مورد عملیات نفتی در تفکر بیشتر من به این گرایش اثرگذار بود. بالاخره زمانی که فعالیتهای اکتشاف وزارت نفت در منطقه قم با فوران یکی از چاههای اکتشافی همراه بود، این فرصت پیدا شد تا همراه پدرم آن ناحیه را ببینم و به این باور برسم که زمینشناسی را دوست دارم. به همین لحاظ از دو رشته مورد علاقه خود یعنی دندانپزشکی و زمینشناسی، دومی را انتخاب کردم و در کنکور مربوط به آن پذیرفته شدم. باید به این حقیقت اشاره کنم مطالعات زمینشناسی بویژه در نواحی کوهستانی و بیابانی ایران دشواریهای خاص خودش را دارد ولی در کنار آن زیباییها و شیرینیهای انکارناپذیری را هم احساس میکنم. زمانی که در سکوت صحرا و خلوت طبیعت حضور مییابم به حقایق شگفتانگیزی از خلقت زمین و پیرامون خود پی میبرم که درک آن همه عجایب و دستیابی به آن زیباییها در محیطهای شهری ناممکن است. به زبان زمینشناسان، صحرا مکانی برای خالقشناسی و خودشناسی ما انسانها است و من بر این باور هستم که در چنین محیطهایی به بسیاری از خواستهها و نیازهای روحی خود که بسیار بادوام هم هستند، خواهیم رسید. البته به غیر از مسائل عاطفی و معنوی و بار معناداری که فعالیتهای زمینشناسی برای انسانها ایجاد میکند، توجه به این موضوع که مطالعات در حال انجام توسط زمینشناسان، روزی به ثمر خواهد نشست و از نگاه علمی و اقتصادی کاربری فراوانی خواهد داشت. این، همان انگیزهای است که زمینشناسان را راغبتر میکند و از دشواری کارها میکاهد.
به عنوان یکی از پیشکسوتان فعال و با تجربه در عرصه زمینشناسی کشور، چه تعریفی از مطالعات زمینشناسی قدیم و جدید ارائه دارید؟
شناخت تحولات و فرآیند شکلگیری پوسته زمین و راهکارهای علمی و عملی بهینه برای حفظ و بهرهگیری از آن برای داشتن زندگی سالم و امن، یکی از تعاریف جامع و همیشگی زمینشناسی است. بنابراین به نظر میرسد، مطالعات زمینشناسی گذشته و حال تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد. آنچه با دقت باید به آن توجه کرد، تغییراتی است که در حال حاضر در راهکارهای اجرایی مطالعات زمینشناسی نسبت به گذشته به وجود آمده است. به طور مثال شخصی مانند من، در صورتی که گذشتههای بسیار دور را کنار بگذارد و به طول عمر کاری خود نگاه کند به این نتیجه میرسد که تنها شرایط مطالعات دستخوش تغییرات شده و به سخن دیگر، تحولات و دستاوردهای علمی روز و همچنین سختافزارها و نرمافزارهای مختلف سبب شده تا انرژیهای بدنی به انرژی فکری تبدیل شود، به گونهای که دستیابی به نتایج بهتر و دقیقتر سادهتر از گذشته امکانپذیر شده و مدت زمان کوتاهتری برای دسترسی به اطلاعات صرف میشود.
فعالیتهای علمی و تحقیقاتی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور را در مقایسه با دیگر کشورهای دنیا چگونه ارزیابی میکنید؟
اجازه دهید برای پاسخ به این سوال به گفته بازدیدکنندگان خارجی از سازمان استناد کنم. کارشناسان اروپایی اذعان داشتند تحول و پیشرفت سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی ایران از نظر تجهیزات، کارشناسان جوان و علاقهمند و نرمافزارهای پیشرفته... در خور تحسین است. صادقانه میگویم که تلاش مدیران ارشد در به روز شدن و انتقال دانش فنی سازمان برای من به عنوان یک زمینشناس مایه مباهات و خشنودی فراوان است و با توجه به بازدیدهایی که از سازمانهای زمینشناسی بسیاری از کشورها داشتهام، بر این باور هستم که سازمان زمینشناسی ایران از جمله مراکز پژوهشی طراز اول دنیاست و پذیرش مرکز کاربردی علومزمین سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به عنوان مرکز پژوهشهای علومزمین کشورهای عضو اکو، نمونهای بارز از این ادعاست.
به نظر جنابعالی لازمه پرداختن بیشتر به علومزمین و معدن چیست؟
به عنوان یک زمینشناس، در سالهای گذشته و در ابتدای فعالیتهای خود به اهمیت و نقش علومزمین، به اندازه امروز توجه نداشتم. باید صادقانه اذغان کنم تجربههای گذشته نشان داده برنامههای عمرانی و صنایع مادر که بدون مطالعات زمینشناسی آغاز شدهاند، سرنوشت زیانباری داشتهاند. امید است دولتمردان و برنامهریزان کشور به این مساله حیاتی توجه لازم داشته باشند تا علومزمین به جایگاه راستین خود دست یابد، بویژه آنکه امروزه با پیوند علومزمین و سایر رشتهها از جمله فیزیک، شیمی، پزشکیو... میتوان بر بسیاری از معضلات حیات انسان فائق آمد.
سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در آشنا کردن جامعه با علومزمین و ارتقای جایگاه این علم چه نقشی دارد؟
نه به عنوان فردی که در این سازمان به فعالیت مشغول هستم، بلکه به عنوان یک زمینشناس بر این باورم که پیش از آغاز و حتی چند سال پس از فعالیت این سازمان، عزیزانی که با واژه زمینشناسی و مفهوم آن آشنایی داشتند، بسیار اندک بودند. انتشار تدریجی نقشهها و گزارشهای زمینشناسی، دستیابی به موادمعدنی مورد نیاز در صنایع فولاد، آهن، زغالسنگ، نسوز و همچنین صنایع کشاورزی جهت تهیه کودهای فسفاته و پتاسدار، اجرای برنامههای مهندسی زمینشناسی در احداث سازههای بزرگو... سبب شد تا اندک اندک واژه زمینشناسی ابتدا در مراکز آموزشی و سپس در بین عموم جامعه نامی آشنا شود. خوشبختانه سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در سالهای اخیر، با فعالیت در زمینههای زمینشناسی اقتصادی، مخاطرات زمینشناسی، زمینشناسی دریایی، زمینشناسی پزشکی، زمیندامپزشکی، زمینگیاهپزشکی و با بهرهگیری از فناوریهای نوین جهانی، توانسته رسالت خود را در توسعه این دانش بخوبی اجرا کند. دولت باید حمایت بیشتری از سازمان داشته باشد و برنامهریزان بر این باور باشند که سرمایهگذاری در چنین سازمانهایی، هر قدر هم که دیربازده باشد ولی در درازمدت سود فراوانی را نصیب جامعه خواهد کرد.
اطلاعات و دانش عموم جامعه را در مورد علم زمینشناسی و مباحث مرتبط با آن چگونه ارزیابی میکنید؟
آنچه مسلم است مردم با این علم به قدر کافی آشنایی ندارند. بدون شک آشنایی جامعه با اهداف علومزمین، که یکی از دانشهای روز جهان است، سبب خواهد شد تا افراد جامعه از حامیان و مددرسان بخشی از اهداف علوم زمین باشند. از سویی این آشنایی سبب خواهد شد تا انتظار جامعه از علومزمین بیشتر باشد و باعث میشود تا جامعه پیگیر چگونگی اجرای برنامههای عمرانی باشند. آشنا بودن جامعه با علومزمین باعث میشود تنها گروهی تحت عنوان زمینشناس عهدهدار حفظ و نگهداری از زمین نباشند و جامعه نیز حافظی دلسوز برای جلوگیری از تخریب زمین باشند. برگزاری دورههای سخنرانی و یا نوشتاری در مورد زمین در رسانههای گروهی در شناخت بیشتر جامعه تاثیرگذار است. در این سخنرانیها توجه خاص به کاربری موادمعدنی در صنایع و درآمد سرانه آنها حرف اول را خواهند زد. به سخن دیگر اشتغالزایی و درآمدهای اقتصادی، دو عاملی است که موجب جذب و توجه به علومزمین میشود، در چنین حالتی است که میتوان انتظار رونق معدنکاریهای کوچک و خانوادگی را داشت.
برای جوانان و علاقهمندان به حوزه زمینشناسی و معدن کشور چه توصیهای دارید؟
برای جوانان و علاقمندان مسائل زمینشناسی و معدنی کشور نمیتوان توصیه ویژهای داشت؛ زیرا چنین جوانانی به لحاظ داشتن علاقه، با اندک راهنمایی راه خود را پیدا میکنند تا خدمتگزار جامعه زمینشناسی ایران باشند. ولی برای پیشکسوتان و بخصوص مدیران زمینشناسی کشور میتوان این توصیه را داشت که در حفظ علاقهمندی جوانان به مسائل زمینشناسی و معدنی کشور بکوشند. ایجاد خودباوری، تقویت روحیه پژوهشگری، فراهم آوردن شرایط تحقیق، برنامهریزی جهت ارتقای سطح آموزشی مراکز آموزش بویژه مراکز آموزشعالی، جایگزینی آموزش کاربردی به جای آموزش تئوریک و اموری از این نوع، در راهیابی جوانان و اعتلای دانش زمین بسیار موثر خواهد بود.
با تشکر از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید، سخن آخر را هم بگویید؟
از کارشناسان جوان زمینشناس تقاضا دارم تا با ارائه برنامهها و اجرای پژوهشهای بنیادی تلاش داشته باشند تا "علومزمین" بتواند در برنامههای عمرانی و توسعهای کشور جایگاه راستین خود را داشته باشد، به نحوی که رسالت زمینشناسان در خور تحسین دولتمردان و جامعه ایرانی باشد.
