گفت‌وگو با معاون اداره کل گارد و امور استان‌های سازمان حفاظت از محیط‌زیست؛ موافق معدنکاری علمی هستیم
چگونگی ایجاد تعامل بین محیط‌زیست و معدن موضوعی است که از زمان مشروطه....
چگونگی ایجاد تعامل بین محیط‌زیست و معدن موضوعی است که از زمان مشروطه تا به حال در مقابل دیدگان تصمیم‌گیران کشور قرار گرفته است. در بازی محیط‌زیست با معدن گاه محیط‌زیست فاتح است و گاه معدن. آنچه که مشخص است اینکه هنوز قانون جامعی برای این بازی وجود ندارد. محیط‌زیست دلایل خودش را دارد و معدن نیز دلایل خودش. بشر امروز هم به معدن نیاز دارد هم به محیط‌زیست. انتخاب فقط یکی از اینها امکان‌پذیر نیست بلکه باید توام و به موازات یکدیگر معدنکاری با حفظ محیط‌زیست صورت گیرد. آنچه که از تقابل محیط‌زیست با معدن مانده دلگیری عده‌ای بهره‌بردار و خستگی عده‌ای دیگر از در محیط‌زیست. تعامل منطقی حلقه مفقوده این دو بخش است که سال‌هاست در پی آنند.از آنجا که خوانندگان محترم هفته‌نامه «معدن و توسعه» به‌ویژه بهره‌برداران و مکتشفین از ممانعت‌های به عمل آمده توسط سازمان حفاظت از محیط‌زیست گلایه‌های بسیاری دارند گفت‌وگویی با علی فرهادی معاون اداره کل نمایندگی گارد و امور استان‌های سازمان حفاظت از محیط‌زیست انجام شده تا برخی از سوءتفاهم‌های موجود بین دو بخش رفع شود.یکی از شعارهای اصلی سازمان حفاظت از محیط‌زیست، «محیط‌زیست برای آیندگان» است، اما فعالان بخش معدن معتقد هستند «معدن زیربنای توسعه کشور» است. با توجه به اهمیت هر دو بخش برای کشور، سازمان حفاظت از محیط‌زیست بر چه معیارهایی با بخش معدن کشور به تعامل رسیده است؟معدنکاران متعهدند که چندین برابر تخریبی که انجام می‌دهند، محدوده را احیا کنند، اما متاسفانه 90 درصد بهره‌برداران به چنین تعهداتی عمل نمی‌کنند.خیلی از بهره‌برداران از قبل قول داده‌اند و متعهد شده‌اند معادن را بازسازی کنند اما در نهایت وقتی پای معدن می‌رویم جز تخریب چیز دیگری نمی‌بینیم.در قانون معادن به صراحت بحث بازسازی معادن آمده و معدنکاران را موظف به حفظ محیط‌زیست و بازسازی محدوده بهره‌برداری شده کرده است، پس چرا شما مدعی هستید که فقط تخریب صورت می‌گیرد؟ آیا فرآیندی نیست تا نظارتی بر این معادن داشته باشد؟این کار وظیفه سازمان منابع طبیعی و وزارت صنایع و معادن است که از بهره‌برداران تعهد احیای محدوده تخریب شده را بگیرند، پس در این رابطه بیشتر سازمان منابع طبیعی باید پاسخگو باشد.سازمان حفاظت از محیط‌زیست وقتی وارد میدان می‌شود که قرار باشد معدنکاری در یکی از مناطق چهارگانه محیط‌زیست صورت گیرد.یکی از گلایه‌های معدنکاران وجود سازمان‌های موازی است که هر کدام به نوعی قصد دارند تنها جلوی فعالیت‌های معدنی را بگیرند، یک معدنکار مشکل خود را با سازمان حفاظت از محیط‌زیست برطرف می‌کند، درگیر منابع طبیعی می‌شود با منابع طبیعی حل می‌کند به دام مراتع می‌افتد با مراتع حل می‌کند درگیر سازمان میراث فرهنگی می‌شود. پس می‌بینید مشکلات برای انجام فعالیت‌های معدنی بسیار زیاد است، آیا به نظر شما باید در معادن را بست و به این بخش اصلا فکر نکرد؟هر کدام از سازمان‌هایی که گفتید وظایف مشخص شده‌ای در قانون دارند که باید جنبه نظارتی خود را برای حفظ دارایی‌های مملکت حفظ کنند، به‌عنوان مثال مراتع برای بخش دامپروری کشور بسیار هستند، این صحیح است که دام‌ها نباید در هر مکانی به چرا مشغول باشند اما وقتی فعالیت معدنکاری انجام می‌گیرد در واقع قسمت بزرگی از مراتع کشور که دام‌ها از آن استفاده می‌کنند تخریب می‌شود.جنگل‌های زیادی از بین می‌روند. بنابراین دامداران متضرر می‌شوند پس چاره‌ای نیست که رضایت دامداران جلب شود. تمامی اراضی ملی تحت نظارت سازمان منابع طبیعی است. علاوه بر اینها نیز نظارت حدود 170 منطقه به‌عنوان مناطق چهارگانه ما در اختیار سازمان حفاظت از محیط‌زیست است.چند درصد می‌شود؟تقریبا 5/7 درصد وسعت کشور را مناطق چهارگانه تشکیل می‌دهد که چیزی در حدود 12 تا 13 میلیون هکتار از اراضی ملی کشورمان را شامل می‌شود.معدنکاری در این مناطق چه شرایطی دارد؟در سال 1354 تفاهم‌نامه‌ای بین سازمان حفاظت از محیط‌زیست و وزارت معادن و فلزات وقت به امضا رسید که این تفاهم‌نامه در سال 1370 اصلاح شد.براساس این تفاهم‌نامه معدنکاری در برخی مناطق مجاز و در برخی مناطق دیگر ممنوع شده است. بنابراین براساس اینکه چه نوع ماده معدنی با چه ارزشی و در چه منطقه‌ای قرار است استخراج شود مجوز بهره‌برداری یا عدم بهره‌برداری داده می‌شود.آیا معادنی در کشور وجود دارند که در مناطق چهارگانه در حال استخراج باشند؟بله، همان‌طور که عرض کردم براساس تفاهم‌نامه در برخی مناطق مجوز معدنکاری داده شده است.این تفاهم‌نامه قانون است یا سلیقه؟هیات وزیران به سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست و وزارت صنایع و معادن تفویض اختیار کرده که در مناطق مستعد دارای ذخایر معدنی که در داخل مناطق چهارگانه است به نوعی با هم تعامل کنند و رای به بهره‌برداری یا عدم بهره‌برداری دهند.اما اگر قرار باشد بخشی از مناطق چهارگانه به معدنکاری واگذار شود آنگاه هیات وزیران یا شورای عالی محیط‌زیست در این‌باره تصمیم‌گیری خواهند کرد.ما کشوری معدنی هستیم دارای میلیاردها تن ذخیره معدنی، می‌خواهم بدانم در سازمان حفاظت از محیط‌زیست نسبت به بخش معدن چه دیدگاهی حاکم است؟اصولا معدنکاری یک شغل سوددهی است و منافعش خیلی زیاد است. الان در سطح کشور هیچ‌گونه کمبودی از منابع معدنی نداریم حتی آنقدر زیاد است که می‌توان صادر کرد.ولی چرا دغدغه توسعه معادن این‌قدر بالاست. اگر قرار است معادن به لحاظ کیفی استخراج شوند همین معادن موجود کافی است. اما می‌بینیم به خاطر سوددهی بالا بسیاری از افراد منفعت‌طلب به سمت معدنکاری غیرحرفه‌ای می‌روند آنها بیشتر غیرفنی هستند.این در حالی است که اگر قرار باشد معادن را در سطح گسترش دهیم و بر تعداد آنها بیفزاییم اراضی ملی‌مان تخریب می‌شوند. ما باید سعی کنیم با تکنولوژی بالاتر نسبت به استخراج مواد معدنی در عمل کار کنیم نه در سطح. معادن زیرزمینی کشور بسیار معدودند.معادن شن و ماسه و خاک رس که جزو معادن طبقه یک هستند بیشترین تخریب منابع طبیعی را دارند. پس از این رو ماده معدنی، معادن سنگ‌های تزیینی که در سطح زمین فعالیت می‌کنند بالاترین آمار تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی را دارند.این معادن علاوه بر اینکه در کارگاه‌های استخراج و خود معدن تخریب انجام می‌دهند تا چندین کیلومترمربع نیز با باطله‌های خود تخریب را ادامه می‌دهند.ما با این‌گونه توسعه بخش معدن مخالفیم.معادن شن و ماسه که زیرنظر وزارت صنایع و معادن نیست!این معادن تحت نظارت وزارت کشور اداره می‌شود اما بالاخره معدن نام دارد یا نه؟برخی از معدنکاران معتقدند شما بیشتر از اینکه محیط‌زیست باشید محیط ایست هستید.من هم چنین دیدگاهی را شنیده‌ام اما افرادی که این اعتقاد را دارند بیایند و بگویند در کجا سازمان محیط‌زیست از موضع محیط ایستی با معدن برخورد کرده است؟ محیط‌زیست اعمال قانون می‌کند با این سخت‌گیری‌هایی که صورت می‌گیرد وضعیت معادن این است اگر محیط‌زیست جلوگیری نمی‌کرد اوضاع اسفناک‌تر از امروز بود.البته در علم مهندسی معدن حفاظت از محیط‌زیست و بحث بازسازی معادن یکی از واحدهای درسی مهم است که تحقیقات زیادی هم روی آن صورت گرفته است؟آنچه در حال حاضر به چشم می‌آید اینکه معادن کشور کمتر در دست افراد متخصص قرار گرفته است. این معادن اگر در دست افراد متخصص و درس خوانده معدن باشد قطعا بهره‌برداری بهینه‌تری خواهیم داشت. اما امروز عمده معادن در دست سرمایه‌داران است نه اهل فن.از بین معدنکاران کشور کسی را می‌توانید به‌عنوان یک معدنکار نمونه معرفی کنید؟اسم نمی‌توانم ببرم، اما می‌توانم بگویم معادن زیرزمینی جزو کم‌ضررترین معادن به محیط‌زیست هستند البته اگر باطله‌شان را مدیریت کنند.با همین باطله می‌توان حتی معادن را بازسازی کرد.من و جنابعالی در شرایط کاملا دوستانه درباره معدن و محیط‌زیست گفت‌وگو می‌کنیم اما یک معدنکار وقتی با مامور محیط‌زیست برخورد می‌کند که ممکن است به سبب ادبیاتی که بین آنها رد و بدل می‌شود تنش‌هایی نیز به همراه داشته باشد. اگر در این برخورد خلافی صورت گیرد و مامور محیط‌زیست بخواهد بیشتر از وظایفش تعیین تکلیف کند چگونه یک معدنکار می‌تواند، از حق خود دفاع کند؟به اعتقاد بنده سازمان حفاظت از محیط‌زیست به لحاظ بدنه کاری یکی از سالم‌ترین سازمان‌های دولتی است بچه‌های محیط‌زیست سلامت نفس دارند.اما ممکن است افرادی داشته باشیم با دیدگاه غیرمعمولی.اگر معدنکاران از چنین افرادی به صورت مکتوب به ما شکایت کنند مطمئن باشند به شدت برخورد خواهد شد. البته امیدواریم این شکایت جنبه اتهام نداشته باشد بلکه مستند باشد.آیا برای همکاران شما استانداردی از رفتار تعریف شده است؟استاندارد خاصی وجود ندارد. همکاران ما با قانون استخدام کشوری مشغول کار هستند.اگر خلافی انجام دهند براساس آیین‌نامه تخلفات اداری برخورد می‌شود.اگر هم جرم عام باشد که قوه قضاییه برخورد خواهد کرد.ظاهرا قرار است سازمان محیط‌زیست به جای برخورد با معدنکاران با مجوزدهندگان برخورد کند. در این باره بیشتر توضیح دهید؟اینکه معادن دست چه کسی سپرده می‌شود موضوعی نیست که به سازمان محیط‌زیست ارتباط داشته باشد. بلکه از حیطه اختیارات وزارت صنایع و معادن است.اما دید کلی این است که معادن اگر دست افراد متخصص باشد توسعه پایدار صورت می‌گیرد.درباره اینکه با متخلفین برخورد نکنیم و از مجوزدهندگان بازخواست کنیم هنوز بخشنامه‌ای ابلاغ نشده است.اما روندی که در حال حاضر پی می‌گیریم این است که سازمان‌های دولتی یکدیگر را به مراجع قضایی نکشانند بلکه با نظارت استاندارد در استان‌ها این مشکلات را حل و فصل کنند.
در هر زمینه‌ای موظفیم افراد متخلف را به محکمه قضایی بکشانیم و با تخلف آنها برخورد کنیم. روسای سازمان‌های صنایع و معادن که بهره‌بردار نیستند، فقط متولی ارائه مجوزند، کسی که تخریب صورت می‌دهد بهره‌بردار از معدن است نه مسئولی که مجوز صادر کرده به نظر سازمان محیط‌زیست مخرب‌ترین شغل چه شغلی است؟اعتقادی به اینکه چه شغلی مخرب است، نداریم چرا که هر شغلی می‌تواند برای محیط‌زیست تخریب به همراه داشته باشد. زندگی خود، تخریب دارد. جاده‌سازی تخریب دارد، محاسن هم دارد، معدنکاری تخریب دارد، محاسن هم دارد. هیچ‌گونه فعالیت اجتماعی و اقتصادی در کشور وجود ندارد که تخریب محیط‌زیست را به همراه نداشته باشد پس بهتر است فعالیتی در اولویت قرار گیرد که محاسن آن بیشتر از تخریبش است.اکتشاف معدن چه، اکتشافات معمولا تخریبی به همراه ندارند، چرا سازمان حفاظت از محیط‌زیست به اکتشافگران سخت می‌گیرد؟براساس تفاهم‌نامه‌ای که گفتم و قوانین دیگر در برخی از مناطق، معدنکاری اکیدا ممنوع است. پس جایی که قرار نیست به معدن تبدیل شود چرا اکتشاف می‌کنند. مگر هدف از اکتشاف جز این است که در فاز بعد بهره‌برداری صورت گیرد؟ حال که قرار نیست اصلا منطقه‌ای معدن شود چه لزومی دارد اکتشاف عملیاتی شود.به هرحال حفظ محیط‌زیست از وظایف همه ماست. اما ذخایر معدنی را نیز نیاز داریم، پس چگونه باید به یک فعالیت روشن و هدفمند برسیم؟معدنکاری به لحاظ زیست‌محیطی و اقتصادی قابل بحث است. وقتی که این موارد مشخص شود آنگاه می‌توان به راحتی رای به بهره‌برداری از یک معدن داد. در واقع هدف این نیست که جلوی هر فعالیتی گرفته شود بلکه هدف آن است تا راه فعالیت‌های معقول که کمترین آسیب را به محیط‌زیست می‌رسانند در جامعه باز گذاشته شود.ادعا داریم حرف‌های محیط‌زیست منطقی و قانونی است. اصلا اعمال نظر سلیقه‌ای نداریم بلکه معتقدیم اگر معدنکاران توصیه‌های زیست‌محیطی ما را جدی بگیرند وضعیت خیلی بهتر خواهد شد. چرا که ما سلامت انسان‌ها را با چیز دیگری عوض نمی‌کنیم.اطلاع دارید قانون معادن در حال بازنگری است؟بله امیدوارم قانونی به تصویب مجلس برسد که تمامی جوانب در نظر گرفته شده باشد. البته سازمان حفاظت از محیط‌زیست هم در تدوین این قانون نظارت دارد.