گفتوگو با دکتر محمود مهرپرتو
زمانی که از وظیفه اصلی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور میپرسیم، همگان از تهیه و تولید اطلاعات پایه زمینشناسی و معدنی که وظیفه اصلی و حاکمیتی آن به عنوان یکی از ارکان دولتی کشور است، یاد میکنند. اطلاعات پایه به مدد تلاش و کوشش بیمحابای کارشناسانی بهدست میآید که علاوه بر اینکه به پیشه خود یعنی جستوجو و کندوکاو در زمین عشق میورزند، به اطلاعاتی دست مییابند که کاربرد آن در تصمیمگیریهای بزرگ دولتمردان در امور اجرایی مربوط به توسعه و عمران اقتصادی و اجتماعی کشور بر هیچکس پوشیده نیست. بر همین اساس به سراغ دکتر محمود مهرپرتو رفتم که تا پیش از بازنشستگی، معاونت اکتشاف سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور را به عهده داشته است. ایشان هماکنون درجایگاه استادی پژوهشکده علومزمین، مشغول تربیت وآموزش جوانان علاقهمند به گرایشهای مختلف علومزمین ومعدن است.
گفتوگو مرضیه کاظمی
ابتدا از خودتان، تحصیلاتتان در رشته زمینشناسی و فعالیتهای علمی و تحقیقاتی خود برایمان توضیحاتی ارائه فرمائید؟
فروردینماه سال 1330 در خیابان ری تهران در یک خانواده مذهبی متولد شدم. پدرم یکی از هنرمندان کاشیکار ایران بود که بسیاری از کاشیکاریهای هنری ومعرقکاری در بناهای تاریخی تهران و حرمهای مطهر امامان(ع) یادگار اوست. مادرم نیز یکی از معلمهای قدیم تهران بود که در زمان طفولیت من بازنشسته شد. دوره دبستان را در مدرسه نظامیه تهران گذراندم و تحصیلات متوسطه را در دبیرستان فرخی، مروی و بُدرً در خیابان امینحضور به پایان بردم. از کودکی به طبیعت علاقهمند بودم و اُنس و اُلفت خاصی با محیط اطرافم داشتم و همواره از ورزشهای جمعی که در دل طبیعت انجام میشد، لذّت میبردم. به خاطر دارم که در کلاس نهم، دبیری داشتیم که علوم طبیعی را برای ما تدریس میکرد. بهدلیل تحصیلات وآشنایی ایشان با رشته زمینشناسی با این رشته آشنا و به آن علاقهمند شدم. زمانی که از دبیرستان در رشته طبیعی فارغالتحصیل شدم، بیشتر انتخابهای من در کنکور رشته زمینشناسی بود. با نمرهای که کسب کردهبودم، میتوانستم در رشتههای بالاتری مانند پزشکی هم ادامه تحصیل دهم اما به لحاظ علاقهای که به زمینشناسی داشتم، به ادامه تحصیل در این رشته در دانشگاه تبریز پرداختم. پساز فارغالتحصیلی، سال 1355 موفق به دریافت بورس تحصیلی ITC هلند در رشته دورسنجی شدم. به دلایل متعددی از جمله همزمانی حضورم در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، از عزیمت به آنجا منصرف شدم. به دلیل علاقهای که به سازمان داشتم، در آزمون 55 نفر سازمان شرکت کردم و همراه چند نفر از دوستانم ،پذیرفته شدم،پس از ورود به سازمان در قسمت زمینشناسی منطقهای که به تهیه نقشههای زمینشناسی میپرداخت، مشغول به کار شدم و چند سالی را در تهیه نقشه یکدویستوپنجاه هزارم اقلید همکاری کردم و در تهیه نقشههای یکدویستوپنجاه هزارم بجنورد و تبریز نیز مشارکت کردهام.
از زمانی که در سازمان در سمت کارشناس زمینشناسی در خصوص تهیه نقشهها فعالیت میکردید، تا بعدها که به درجه دکتری و بازنشستگی رسیدید، برایمان بگویید؟
پسازگذشت چندسال که در گروه زمینشناسی منطقهای تجربه لازم را پیدا کردم رفتهرفته به مسائل مربوط به ماگماتیزم و سنگهای آذرین علاقِهمند شدم و به این خاطر در قسمت سنگشناسی فعالیت جدید خود را آغاز کردم. از سال 1360 تا سال 1362نیز مدیر امور بینالملل سازمان و از سال 1365 تا 1369 نیز معاون قسمت سنگشناسی بودم. سال 1369 در آزمون علمی و زبانانگلیسی اعزام دانشجو به خارج که از سوی وزارت علوم برگزارشد، پذیرفته شدم. قرار بود برای ادامه تحصیلات تکمیلی به آمریکا بروم که بنا به شرایط حاکم بر کشور، به آلمان رفتم و زیر نظر پروفسورترکیان دکتری خود را از سال 1369 شروع کردم. با توجه به علاقهای که به امور اکتشاف معدن و کانیسازی و کانسارهای فلزی داشتم، پروژه دکتری خود را برروی مسپورفیر سونگون آغازکردم و زیر نظر ایشان پایاننامه خود را انجام دادم که مورد استفاده شرکت مس سونگون واقعشد. دوره تحصیل من در آلمان سه سالونیم به طول انجامید. پس از بازگشت مدتی را به عنوان معاونت گروه سنگشناسی فعالیت کردم و بعدها به مدت یکسالونیم معاون آزمایشگاههای سازمان شدم و از سال 1378 تا اوایل سال 1384بهعنوان معاون اکتشاف سازمان فعالیت کردم تا اینکه به بازنشستگی رسیدم.
پس از بازنشستگی، ارتباط شما با سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به چه صورت است؟
من در کوران انجام وظیفه محوله بودم که به مرز بازنشستگی رسیدم، درآن زمان مسوولیت انجام چندین پروژه و طرحهای اکتشافی را بهعهده داشتم. البته من با این منطق موافق نیستم که چون من بهترین بودم با بازنشسته شدنم ، کارها خوب انجام نشود و یا فکر کنم بعداز بازنشستگی نمیتوانم در اجتماع مثمر ثمر باشم. بلکه نظر من این است که فضای خدمت را باید در اختیار جوانترها گذاشت تا آنها نیز مانند ما فرصتی برای تجربهاندوزی، آموختن وخدمتکردن داشته باشند. بنده هماکنون عضو هیأت علمی پژوهشکده علومزمین هستم و در کمیته تخصصی اکتشاف نیز عضویت دارم.
جنابعالی سالهاست که در عرصه زمینشناسی و معدن کشور فعالیت کردهاید و از نزدیک با تلخیها و شیرینیهای این رشته آشنا شده، وآنرا لمس کردهاید، اکنون با توجه به تجربیات به دستآمده اگر به سال 1355 بازگردید، بازهم رشته زمینشناسی را به عنوان رشته تحصیلی و شغل آینده خود برمیگزینید؟
واقعیت این است، آن زمان که در کنکور شرکت کردم تقریباًتمام مراکز آموزشی زمینشناسی موجود در کشور را شناسایی کرده بودم و از نحوه فعالیت آنها اطلاع داشتم و تمام آنها را در برگه انتخاب رشته خود درنظر گرفته بودم. جواب آخر را اول میدهم و آن این است که اگردوباره بخواهم رشتهای را برای آینده تحصیلی و حرفهای خود انتخاب کنم، با توجه به باورهایم نسبت به طبیعت و مسائل اطرافم، فکر میکنم باز زمینشناسی را انتخاب خواهم کرد.آنچه برای من مهم است، موفقیت و توفیق در یک کار است و من فکر میکنم انسان اگر به چیزی علاقهمند باشد و تا حد توان آنرا فرا گرفته باشد و کار خود را به بهترین نحو و با پشتکار لازم انجام دهد، فرد موفقی خواهد بود. مهم این است هر کسی در هر مرتبه و مقامی که هست، کار خود را به شایستهترین نحو مطلوب به انجام برساند و نتیجه واقعی را از آن کسب کند، مهم نیست که هر فرد در چه درجه و مقامی به فعالیت مشغول است، مهم نتیجه و حاصل کار است.
هیچ فردی نمیتواند پشت میز بنشیند و اذعان کند که یک زمینشناس است. لازمه زمینشناس بودن حضور مستقیم در طبیعت است که شما نیز از این مساله مستثنی نبودهاید و قطعاً مدت زمان طولانی را به خاطر همین موضوع از خانواده خود به دور بودهاید. از احساس خودتان و خانوادهتان در آن زمان چه مطالبی برای گفتن دارید؟
اگر قرار باشد زمینشناسان در کار و شغلشان موفق باشند، لازم است با شریک زندگیشان مسائل و مشکلات این شغل را بخوبی مطرح کرده و همسر خودرا برای تحمل سختیها و مشکلات زندگی با یک زمینشناس از پیش آماده کنند. لازمه موفقیت درانجام عملیات زمینشناسی آنهم به عنوان یک فعالیت کاربردی و مؤثر، حضور مستمر و مستقیم درعملیاتصحرایی است. اگر این مسائل برای دو طرف به درستی بیان و تفهیم شده باشد، زمین شناس و خانوادهاش میتوانند با تفاهم در کنار هم زندگی کنند.البته نباید این موضوع را فراموش کرد که کارشناسان در گذشته برای انجام برنامههای زمینشناسی و اکتشاف مجبور بودند ماهها از خانه و خانواده خود دور باشند، ولی خوشبختانه این مساله با پیشرفتهای همهجانبه و دستیابی به بسیاری از فناوریهای نوین در علوم وابسته به زمین با سهولت و سرعت بیشتر صورت میگیرد. زمانی که میخواستم شریک زندگی خود را انتخاب کنم، تمام مشکلات و خطرهای مربوطبه شغلم را برای ایشان توضیح دادم. خوشبختانه باتوجه به علاقه همسرم به طبیعت و کوهنوردی، ایشان نیز با دیدی بسیار باز شرایط زندگی جدید را پذیرفتند. بسیاری از موفقیتهایی که من در زندگی به آن دست یافتهام، مدیون این است که همسرم در همه مراحل و مسائل زندگی با من همگام و همراه بوده است و تمام سختیهایی که در راه اشتغال و تحصیل برای من پیش میآمد، ایشان به بهترین نحو درک و حل و فصل کردهاند. دختر اولم به فعالیتهای زمینشناسی و زیستمحیطی علاقه فراوانی دارد و برای خودش کلکسیونی از فسیلهای زمینشناسی و کانیهای فلزی و سنگهای معدنی جمعآوری کرده و درحال حاضر در امور زیستمحیطی مشغول به فعالیت است.
همانطورکه میدانید علومزمین اکنون دردنیا بسیارگسترش یافته وبه عنوان یکی از مهمترین مباحث زندگی بشری مطرح است. در ایران وضعیت به چه صورت است، آیا سازمان زمینشناسی واکتشافات معدنی کشور همپای دیگر کشورها در حال فعالیت است؟
باید اعتراف کنیم سازمان در این چند ساله و با بهکارگیری نیروهای کارآمد و با انگیزه و مدیریت صحیح توانسته فعالیت قابل توجهی را در زمینه تولید اطلاعاتپایه داشته باشد. تا سال 1376روند تولید نقشههای زمینشناسی سرعت مناسبی نداشت. بیشتر فعالیتهای ژئوشیمی مورد نیاز در سازمان از سوی شرکتهای خارجی صورت میگرفت و بخش ژئوشیمی سازمان طی یک سال یا بیشتر یک نقشه ژئوشیمی تولید میکرد. تا چند سال گذشته سازمان زمینشناسی هنوز به بحث پردازش اطلاعات وارد نشده بود که بتواند تمام اطلاعات مورد نیاز کشور را در یک مکان مشخصی تهیه کند؛ تصور میکنم این دستاورد با اعتقاد به این باور بوجود آمد که لازمه پیشرفت در این مباحث، وجود اطلاعات پایه زمینشناسی است و ضروریاست این اطلاعات ظرف مدت مشخص تهیه و تکمیل شود. در یک دهه گذشته، کار برنامهریزی برای تهیه اطلاعاتپایه در 2 بخش زمینشناسی و اکتشافات تهیه شد و این وظیفه وقتی سنگینتر شد که وظیفه انجام امور بخش اکتشاف در کشور به سازمان زمینشناسی کشور انتقال یافت و این سازمان متولی انجام امور زمینشناسی و اکتشافات کشور شد. با نگاهی کوتاه اما جستوجوگر متوجه خواهیم شد که این وظیفه سنگین که دربسیاری از کشورها طی سالهای متمادی انجام گرفتهاست، در ایران ظرف 7 یا 8 سال صورت گرفت و همه اطلاعات زمینشناسی، ژئوشیمی، زمین شناسی اقتصادی و اطلاعات پایه زمینشناسی تولید شد. البته بسیاری از آنها هنوز درشرف انجام است و هنوز کار تلفیق و مدلسازی اطلاعات در جریان است. اما مسأله مهم این است که در حال حاضر ما باید با ارتباط با کشورهای پیشرفته به نقطهای برسیم که با استفاده از اطلاعات حاصل بتوانیم مشکلات زمینشناسی، معدنی، زیستمحیطی و دیگر مشکلات مبتلا به بشر را حل کنیم. فکر میکنم دیگر نباید به مسائل جاری و ساده زمینشناسی که قبلا" آنها را انجام میدادیم، بپردازیم. سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در حال حاضر میتواند این ادعا را داشته باشد که همه اطلاعات پایه و اساسی مربوط به کشور را در اختیار دارد و باید درجهت تکمیل آنها بجد بکوشد. تأسیس پایگاه ملی دادههای علوم زمین کشور، کار بسیار ارزندهای بود که این عمل در بسیاری از کشورهای پیشرفته هنوز صورت نگرفته است. تمامی اطلاعات علومزمین کشور در یک مرکز جمعآوری شد تا بتواند به کمک دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و سازمانهای دولتی که در زمینه علوم زمین فعالیت میکنند، کار ارزندهای را ارائه کند. مدیریت ژئومتیکس سازمان با قدمت کم توانسته جایگاه مناسبی در ایران و اعتباری بینالمللی داشته باشد. بخش ژئوفیزیک هوایی اگرچه جوان است ولی در این زمان اندک نشان داده است که میتواند بهاندازه کشورهای دارای این فناوری دراین گرایش فعال باشد.
سطح آگاهی و دانش مردم نسبت به مسائل علوم زمین را چگونه ارزیابی میکنید؟
معرفی علوم زمین به مردم، بحث بسیار مهمی است که خوشبختانه در سطوح مختلف اجتماعی این موضوع در حال بسط و گسترش است. باید تلاش کرد آموزش را از سطوح ابتدایی و بسیار پایین آغاز کرد. متأسفانه توجه به مسائل زمینشناسی و آموزش جغرافیا به کودکان بسیار کمرنگ صورت میگیرد و مسائل مطرح شده بسیار عامیانه و پیشپا افتاده و سطحی است و کاربرد زیادی در جامعه و امور روزمره زندگی ندارد. باید مطالب موجود را تغییر داد و به روز کرد و در مطبوعات و رسانهها و رادیو و تلویزیون در قالبهای شکیل و جذاب از سوی کارشناسانخبره به آن پرداخت و این در حالیست که متأسفانه کارشناسان زمینشناسی در نهادهایی که وظیفه اطلاعرسانی به مردم را به عهده دارند، بسیار کم هستند. در دانشگاهها اساتید برنامهای برای آموزش به دانشجویان و بالابردن سطح دانش عمومی ندارند و آموزش آنها صرفاً برای دانشجویان مرتبط با علوم زمین است، آنهم بیشتر بهصورت نظری و بسیارکمتر عملی. ارتباط منطقی بین زمینشناسی دانشگاهی و بخش صنعت و معدن وجود ندارد. مسأله بسیار مهم نیز این است که در وسایل ارتباطجمعی ما، سرمایهگذاری بسیار اندکی در خصوص آموزش و شناسایی علومزمین در سطح اجتماع صورت گرفته است. همانطور که در کتاب آسمانی ما از کوهها و پدیدههای طبیعی موجود روی زمین صحبت فراوان شده و در باورهای دینی ما نیز این مسائل اهمیت فراوان دارد، باید به مباحث زمینشناسی، شناخت و آموزش صحیح آن در میان اقشار جامعه که جزو مباحث مملکتی است، اهیمت ویژه داد.توجه به علوم زمین نباید تنها از دانشگاه شروع شود بلکه باید از دوران طفولیت و ابتدایی به آن بها داد.
در خاتمه چه توصیهای برای مسوولان معدنی و جوانان علاقهمند به عرصه علوم زمین کشور دارید؟
با توجه به شمار زیاد فارغالتحصیلان در رشته اکتشاف و معدن، لازم است مسوولان و دستاندرکاران تدبیری جدی و عملی در اشتغالزایی فارغالتحصیلان بیندیشند. خوشبختانه درحالحاضر با افزایش فارغالتحصیلان، تحولی جدی در امور اکتشاف و معدن درشرف تکوین است و فعالیت اجرایی اکتشاف و معدن درحال تغییر از سیستم سنتی و بومی به سیستم علمی پیش میرود و وظیفهای که به اساتید و دستاندرکاران سیستم آموزشی اکتشاف و معدن برمیگردد، شاید مهمتر جلوه نماید. اگر قرار باشد دانشجویان کارا و فعالی تربیت شوند، لازمهاش تربیت درست و بهروز آنهاست. باتوجه به سنخیت کار، ضروریاست دانشجویان درطول تحصیلات تئوری خود، درزمینه کارهای عملی آموزشهای لازم و کاربردی را نیز تجربه کنند.وظیفه دانشجویان درطول دوران تحصیل باید تلاش در یادگیری باشد. بیش از هوش و ذکاوت دانشجو، پشتکار و تلاش اوست که او را در حرفهاش موفق میکند و من عامل موفقیت در دانشجویان را پشتکارشان در تمام امور میدانم. در پایان امیدوارم سازمانزمینشناسی و اکتشافاتمعدنیکشور اگرچه تاکنون موفقیتهای شایان و منحصربهفردی را در تمام گرایشهای علومزمین داشتهاست، بتواند در جهت اجرای اهداف خود با تعامل با دیگر سازمانهای مرتبط، برنامههای پنجساله را به سروسامان برساند.
