• تعریف:

عبارتست از مجموع مساحت محدوده­هایی که برای شناخت پتانسیل­های معدنی در مقیاس­های مختلف با استفاده از روش­های تلفیق داده­های اطلاعاتی از جمله ژئوشیمی ناحیه­ای، زمین­شناسی، دورسنجی زمین­شناسی اقتصادی، لیتوژئوشیمیایی، عملیات حفاری سطحی و عمقی و مطالعات ژئوشیمیایی نیمه تفصیلی، ژئوفیزیک زمینی، زمین­شناسی اقتصادی و کنترل­های صحرایی ناهنجاری­های شناسایی شده با هدف تعیین میزان ذخیره قطعی و احتمالی کانسار در یک بازه زمانی مشخص با استفاده از حفریات اکتشافی عمقی، تست­های فرآوری در مقیاس­های آزمایشگاهی و نیمه صنعتی، مدلسازی سه بعدی و ارزیابی ذخیره و مطالعات فنی- اقتصادی مورد عملیات اکتشافی قرار می­گیرد.

• ضرورت و اهمیت برای جامعه و توسعه کشور:

با توجه به اینکه سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، رسالت اصلی خود را در زمینه تولید ثروت ملی، حفظ و نگهداری آن و  ایجاد اشتغال پایدار و توانمندسازی بخش خصوصی قرار داده است، از این رو نظر به ذخایر و پتانسیل­های اکتشافی موجود در کشور، شناسایی و پی­جویی معادن و مواد معدنی می­تواند بستر مناسبی را جهت دسترسی به منابع ایجاد کند و همچنین فرصت مناسبی را برای سرمایه­گذاران و صنعتگران که نیازمند این اطلاعات پایه می­باشند فراهم آورد. (اهمیت آن در تامین مواد اولیه و چرخه تولید کشور)

شناسایی و پی­چویی و به دنبال آن اکتشاف منابع معدنی نقش بسیار مهمی در سرمایه‌گذاری‌های کلان اقتصادی کشورها در حوزه معدن و صنایع معدنی دارد و به‌عنوان اولین حلقه از زنجیره ارزش مواد معدنی و فلزی محسوب می‌شود. کشورهای دارای برنامه راهبردی اکتشاف که موفق به ایجاد پایگاه جامعی از داده‌های اکتشافی و زمین‌شناسی شده‌اند، امنیت و جذابیت سرمایه‌گذاری در این بخش را تا اندازه زیادی افزایش داده‌اند. همچنین با توسعه و بسط اقتصاد به سمت معادن و ذخایر معدنی می­توان از اقتصاد مبتنی بر نفت نیز رهایی یافت.

سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور از ابتدای تاسیس خود کشف ذخایر معدنی و به کارگیری روش­های زمین­شناسی در انجام این مطالعات را در دستور کار خود قرار داده است. اما از سال 1377، طبق مصوبه شورای عالی اداری، وظیفه اکتشاف ذخایر معدنی به­طور رسمی به این سازمان واگذار شد و در حال حاضر در انجام فرآیندهای نوین اکتشافی از جمله اکتشاف به روش ژئوفیزیک هوایی، ژئوشیمی، اکتشاف عمقی ذخایر پنهان، اکتشاف عناصر نادر خاکی، اکتشاف ذخایر استراتژیک و هیدروژئوشیمی پیشرو است.

وجود عواملی چون واگرایی در اتخاذ سیاست­های اکتشافی کشور، عدم تخصیص اعتبارات مورد نیاز جهت اجرای وظایف حاکمیتی مرتبط با کشف ذخایرمعدنی و موازی‌کاری­های مختلف در این حوزه موجب کاهش بازدهی فعالیت­های اکتشافی و بروز بحران مواد اولیه معدنی موردنیاز صنایع شده تا جایی که در برخی موارد آمار موجود بیانگر کاهش شدید ذخایری چون سنگ آهن، سرب و روی، بوکسیت، مس و طلا در کشور، طی سالیان اخیر شده است. در حال حاضر مرزبندی ساختاری میان منابع مالی و نیروهای انسانی متخصص در حوزه اکتشاف و همچنین نبود برنامه هدفمند و خردمندانه زمین‌شناسی و اکتشافی باعث به­وجود آمدن کلافی سردرگم در بخش کشف ذخایرمعدنی و به تبع آن وجود ضعف در چرخه بخش معدن کشور شده ‌است که تسریع در اجرای پروژه­های معدنی نیازمند رفع چالش­ فعالیت­های زمین­شناسی و اکتشافی، به عنوان نقطه آغازین توسعه معدنکاری کشور است.

از طرفی نیاز و ضرورت برنامه­ریزی جهت اجرای اکتشاف سیستماتیک و هدفمند می­تواند رویکردهای زیر را به دنبال داشته باشد:

3. تکمیل اطلاعات پایه زمین‌شناسی و تولید اطلاعات کاربردی معدنی در راستای توسعه زیرساخت‌های اقتصاد و صنایع معدنی
4. فعالیت‌های اکتشافی بر اساس نیازهای کشور و افزایش بازدهی فرآیند اکتشاف ذخایر معدنی با معرفی محدوده‌های جدید امیدبخش معدنی و اکتشافات عمیق
5. افزایش میزان تولید و تنوع مواد معدنی، سرمایه‌گذاری بهینه در بخش‌های زیربنایی و معدنی و  کاهش نرخ بیکاری به‌خصوص در مناطق کمتر توسعه یافته و افزایش ارزآوری
6. استاندارد سازی تهیه لایه­های اکتشافی و توسعه بانک اطلاعاتی
7. بازنگری و به روزآوری نقشه‌های زمین‌شناسی و ژئوشیمیایی با مقیاس 1:50،000و برداشت اطلاعات ژئوفیزیک هوایی جهت تکمیل لایه‌های اطلاعاتی
8. مطالعات آینده پژوهی در اکتشاف مواد معدنی فلزی، غیر فلزی، سنگ‌های ساختمانی و منابع قرضه،  کانی‌های نیمه قیمتی و عناصر استراتژیک

 ژئوفیزیک هوایی از جمله روش­های فوق تخصصی جهت اکتشاف ذخایرمعدنی پنهان و نهفته در عمق زمین و همچنین ذخایرآ­ب­های نامتعارف کشور از جمله آب­های کارستی است. این روش به جهت زمان کوتاه، بازدهی بالا و شناخت دقیق عمق زمین، از نظر اقتصادی بازدهی منحصرفردی به همراه خواهد داشت. لازم به توضیح است که به دلیل برداشت لایه های گوناگون اعم از ساختاری، معدنی، آبی و... در تمام دنیا این روش فقط توسط حوزه حاکمیتی انجام (سازمان­های زمین شناسی کشورها) می­شود و بخش خصوصی به دلایل امنیتی و رانت اطلاعات مجاز به انجام این روش نیست.

موضوع قابل توجه و ضرورت استفاده از این روش، وجود ذخایر بزرگ معدنی در بخش شرق و غرب ایران است که استان­های محروم را به کانونی از فرصت­های معدنی و سرمایه­گذاری تبدیل خواهد کرد. استان­های سیستان و بلوچستان، کردستان، خراسان جنوبی، کرمان، فارس و آذربایحان شرقی و غربی از اولویت­های بزرگ کشور در اکتشاف ذخایر پنهان معدنی هستند.

با توجه به لزوم و اهمیت تولید اطلاعات پایه و اجرای اکتشافات سیستماتیک یکپارچه به منظور شناسایی ذخایر جدید معدنی در کشور به ویژه ذخایر در عمق که تا کنون سطح کمی از آن توسط روش ژئوفیزیک هوایی اکتشاف شده است (حدود 23 درصد اولویت اول اکتشافی) همچنین به لحاظ این­که این روش در دنیا راهی موثر و اقتصادی جهت کشف ذخایر پنهان و عمقی معدنی به شمار می­رود و تامین منابع مالی آن نیز بسیار حائز اهمیت است، از این­رو  طراحی مدل­های مشارکتی با بخش خصوصی می­تواند امکان اجرای این عملیات را در مناطق اولویت دار فراهم آورد. بی­شک عملیاتی نمودن این روش تاثیر به سزایی در به ثمر نشاندن چرخه اکتشافات وسیع در سطح کشور به همراه خواهد داشت و می­تواند استان­های محروم را به کانونی از فرصت­های معدنی و سرمایه­گذاری تبدیل نماید.

لازم به اشاره است در حال حاضر نیاز کل کشور برای انجام اکتشاف به روش ژئوفیزیک هوایی حدود 6.6 میلیون کیلومتر خطی است که اولویت اکتشاف به این روش بر اساس مطالعات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور حدود 2.750 هزارکیلومتر خطی تخمین زده شده است. اما تا کنون و پس از 15 سال از شروع این روش در کشور تنها یک چهارم اولویت یعنی 640 هزار کیلومترخطی به این روش اکتشاف شده است.

از اهم مزایا و موارد انجام مطالعات و بررسی­های ژئوفیزیک هوایی در کشور می­توان به موارد زیر اشاره نمود:

• اکتشاف ذخایرمعدنی و منابع آبی عمیق
• محدودیت‌های امنیتی در برداشت و تفسیر داده‌ها با توجه به ماهیت طبقه‌بندی اطلاعات بدست آمده
• حجم سرمایه­گذاری مورد نیاز بالا و عدم توان و رغبت بخش خصوصی
• نبود توان علمی در بخش خصوصی
• شناخت دقیق ذخایر عمقی و پنهان زمین در زمان کوتاه با بازدهی بالا
• تبدیل استان‌های محروم به کانونی از فرصت‌های معدنی و سرمایه­گذاری